Trung Quốc GẬT GÙ CÔNG NHẬN 2 Người Việt XUẤT CHÚNG Giỏi Hơn Cả Khổng Minh ! | Triết Lý Tinh Hoa

Trung Quốc gật cù công nhận hai nhân vật xuất trúng của Việt Nam khiến Gia Cất Lượng cũng phải trảo thua. Mến chào quý vị đang đến với kênh Triết Lý Tình Hòa. Quý vị thân mến, Gia Cất Lượng vốn là cái tên nổi danh trong lịch sử Trung Quốc. Thậm chí rất nhiều người Việt Nam cũng đã biết đến nhân vật nổi tiếng này. Ông được mệnh danh là Ngoạ Long với tài năng liệu sự như thần, túc trí đa mưu. Nhiều người từng lấy cái tên của ông ra để so sánh với các bậc kỳ tài. Thế nhưng ít ai biết rằng trong sử sách có hai cái tên nổi danh của Việt Nam được so sánh ngang tài ngang sức với khổng minh Gia Cất Lượng. Thậm chí chính dân Trung Quốc cũng phải gật cù công nhận. Vậy cụ thể hai cái tên xuất sắc của Việt Nam này là ai? Họ tài giỏi đến mức nào? Vì sao lại được so sánh giỏi không kém Gia Cất Lượng? Hãy cùng Triết Lý Tình Hòa tìm hiểu ngay sau đây nhé! Quý vị thân mến, nhắc đến những nhà giáo nổi tiếng thời Trần, bậc vạn thế sư biểu Chu Văn An là được người đời biết đến nhiều hơn cả. Tuy nhiên, ngoài Chu Văn An, thời Trần còn để lại tên tuổi của nhiều vị danh sư khác. Đầu tiên đó chính là Lê Phụ Trần, từ dũng tướng đến thầy dạy của hoàng đế tương lai. Lê Phụ Trần tên thật là Lê Tần, người Ái Châu Thanh Hóa thuộc dòng giỏi Lê Đại Hành, đã từng phụ sự hai đời hoàng đế là Trần Thái Tông và Trần Thánh Tông. Năm 1258, giặc Mông Nguyên xâm lược Đại Việt, hoàng đế Trần Thái Tông đích thân cầm quần trận giặc tại Bình Lệ Nguyên, Vĩnh Phúc. Thế giặc quá mạnh, quân trần sắp không đương nổi, Trần Thái Tông nhìn quanh chỉ thấy Lê Tần vẫn đang cưỡi ngựa một mình ra vào trận giặc, sắc mặt như thường. Có người khuyên Thái Tông nên ở lại giám trận, riêng Lê Tần một mực khuyên can hoàng đế mau rút lùi để chờ cơ hội phản công. Khi Trần Thái Tông quyết định lùi binh, Lê Tần lại chỉ huy quân sĩ trận hậu. Quân giặc đuổi theo bắn tên như mưa, Lê Tần phải lấy ván thuyền làm khiên, chè chở cho hoàng đế. Sau trận này, ông được Thái Tông cho theo bên cạnh, được giữ bàn nhiều việc cơ mật. Một thời gian sau, quân trần tổng phản công và quân Mông Nguyên bị đánh bật khỏi nước ta, đất nước trở lại thanh bình. Ngày Mông Một Tết Nguyên đán năm ấy, hoàng đế Trần Thái Tông tổ chức lễ mừng công ban thưởng cho các tướng sĩ. Trần Thái Tông xúc động nói với Lê Tần, chẳng không có khanh thì làm gì được có ngày nay, khanh nên cố gắng để cung hưởng phút sau này. Lê Tần được phong làm ngựa sửa đại phu, là chức quan có quyền can gián nhà vua, tố cáo lỗi lầm của các quan, và được ban tin mới là Lê Phụ Trần, người họ Lê có công giúp dập nhà Trần. Sau đó ông được cử làm tránh xứ sang Trung Quốc. Ông đã khéo léo tranh biện khiến nhà Nguyên, kẻ vừa thua trận trước đó, phải chấp nhận cho nước ta cứ ba năm sang dân cống phẩm một lần. Trong năm này, Trần Thái Tông nhờ ngôi cho con để lên làm thái thượng hoàng. Tân quân là Trần Thánh Tông, vì thưởng thức kinh nghiệm trận mạc và huấn luyện binh sĩ của Lê Phụ Trần, nên đã phong ông là thủy quân đại tướng quân, nắm quân thủy trong tay. Năm 1274, Trần Thánh Tông lập hoàng tử Trần Khâm là thái tử, bước ngoặt cuộc đời của Lê Phụ Trần cũng bắt đầu từ đây. Ông được thăng chức thiếu sư, kiêm chức sư cung giáo thụ, chịu trách nhiệm chỉnh giải rỗ thái tử, từ ngạch quân sự chuyển sang lĩnh vực giáo dục, nhất là trực tiếp giải bảo ghen rỗ người gấy vị tương lai. Lê Phụ Trần cho thấy ông là người văn võ toàn tài, có đủ mô phạm và kiến thức để trở thành một nhà giáo được triều đình tin tưởng. Từ dũng tướng trở thành nhà giáo, cổ kim không mấy ai được như ông. Nhà giáo Lê Phụ Trần dốc lòng giáo dục thái tử Trần Khâm, về sau người học trò của ông đã trở thành vị minh quân Trần Nhân Tông, nước tiếng của Vương Triều và đất nước, được sự sách đặc biệt ngợi khen. Nhân Tông được tinh anh của Thánh Hiền, có tướng mạo của thần tiên, thể chất hồn hậu hoàn toàn, nhân từ hòa nhã giản dị, xuống chiếu Trần cấp người nghèo, mà lòng nhân cố kết, chọn tướng chống cự, nhung địch mà giặc nguyên dẹp yên, sự nghiệp trùng hưng rực rỡ thiên cổ, đủ là một bậc vô hiền của nhà Trần. Trần Nhân Tông có được công nghiệp và đức nghiệp như vậy, không thể không gây nhận công lao đào tạo to lớn của nhà sư phạm, bậc danh tướng Lê Phụ Trần. Trần Cụ, người thầy thông minh đa tài của Hoàng đế Trần Minh Tông, Trần Cụ là người tỉnh hưng yên ngày nay. Dưới triều Trần Anh Tông, ông giữ một chức quan nhỏ, độc bạ, phầm hàm thấp, nhưng ông sớm được triều đình chú ý bởi các đức tính đáng quý, cùng sự thông minh đa tài. Ông là người khoan hậu, cẩn thận, thật thà, có biệt tài đánh đàn, bắn nỏ và đá cầu. Với mỗi ngón nghề, ông đều có những phát kiến và quan điểm khá độc đáo. Trần Cụ, mỗi khi sắp đánh đàn, thì trước hết cắt đầu dây, buộc lại cho chặt dây, rồi xong mới gãy. Có người mới hỏi, cứ làm sao? Trần Cụ trả lời, nếu khúc đàn chơi hết mà dây đất thì làm thế nào? Trần Cụ làm cầu thì cân nhắc các mũi da trong 12 mũi cần nhau. Duy 3 mũi ở miệng cầu lỗ là chỗ bỏ cái bong lợn vào thì hơi mỏng và nhẹ, để cân với sức nặng ở đầu bong bóng. Cho nên khi đá cầu, mũi nào ở trên đến nút rơi xuống đất lại nguyên như cũ, không bao giờ chuyển khác. Đời người bắn nỏ, chân đứng cũng như bắn cung, tức là kiểu chữ đinh không thành, chữ bát không ngay. Trần Cụ thì đứng ngay ngắn, mà bắn và bảo mọi người. Phạm bắn cung thì tay trái rờ ra phía trước, nắm lấy thân cung, tay phải kéo dây cung về phía sau. Mình đã nghiêng thì chân cũng phải lệch, còn bắn nỏ thì đưa cân bằng ra phía trước. Cho nên khi cầm nỏ mà bắn, thân mình ngay ngắn thì cỡ gì chân lại phải đứng lệch. Nhà ông ta ở và thuyền ông ta đi đều có hai cửa đối nhau, xếp đặt bảy biện các thứ cũng cân đối và phải ngay ngắn. Vì là bản tâm như vậy, cho nên biểu hiện ở mọi việc làm cũng như vậy. Hoàng đế Trần Anh Tông rất tán thưởng phẩm chất và tài năng của Trần Cụ. Năm 1305, Anh Tông lập Hoàng tử Trần Mạnh để làm thái tử. Trần Mạnh lúc ấy 15 tuổi. Vì thế Anh Tông muốn tìm người đủ tài năng và đức độ để dạy cho thái tử. Và rồi ông đã cất nhắc Trần Cụ vào hàng sư phó cùng các bé tôi khác lo việc giáo dục thái tử. Trần Cụ dốc hết tâm huyết dạy bảo vị thái tử nhỏ tuổi. Đó thực sự là quá trình đào tạo rất công phu. Thái tử sau này lên ngôi, tức là Trần Minh Tông, đã trở thành một vị hoàng đế khiêm tốn, hỏa nhã, thông minh, quyết đoán, giỏi việc cầm quân, có nhiều chính sách trị nước tích cực và biết cách rèn rũ các hoàng tử thành người hữu ích. Trong sự kết tinh tài năng và trí tuệ nơi hoàng đế Trần Minh Tông, có phần đóng góp không nhỏ của nhà giáo họ Trần. Quý vị thân mến, mỗi người có một tính cách khác nhau và có những tài năng riêng biệt. Nhờ vậy mà ai cũng đều trở thành các bậc vĩ nhân góp phần rèn rũ như một con người lãnh đạo đất nước. Ngoài hai nhà giáo kể trên, dưới các triều đại khác trong lịch sử cũng đã cà ngợi những công lao của các nhà giáo vĩ đại khác. Họ chính là niềm tự hào của dân tộc và đã để lại nhiều bài học quý giá cho thế hệ trẻ mai sau học hỏi. Hãy cùng Triết Lý Tinh Hoa tìm hiểu thêm nhé! Thứ nhất, thầy giáo Chú Văn An, người thầy chuẩn mực môn đời của Việt Nam. Chú Văn An sinh năm 1292 tại xã Quang Liệt, huyện Thanh Đàm, nay là làng Thanh Liệt, huyện Thanh Trì, Hà Nội. Ông là nhà giáo, thầy thuốc, đại quan dưới Triều Trần. Chú Văn An là người có tính cương nghị, thẳng thắn, sửa mình trong sạch, không cầu lợi lộng. Ông ở nhà đọc sách, học vấn tinh thông, nổi tiếng gần xa. Học trò đầy cửa, thường có kẻ đỗ đại khoa. Tự điển nhân vật lịch sử Việt Nam viết Chú Văn An là thầy giỏi nhưng nghiêm khắc, trọng tài năng của học trò và ghép những người cậy giỏ ham chơi. Học trò của ông có nhiều người giỏi, có công giúp nước như Phạm Sư Mạnh, Lê Quát, hai quan lớn của Triều Trần. Sinh thời ông được dân chúng tôn là Vạn Thế Sư Biểu, nghĩa là người thầy chuẩn mực muôn đời của Việt Nam. Ở thời Chú Văn An, trường học còn rất hiếm, cả nước chỉ có một trường quốc lập là Quốc Tử Giám ở Kinh Đô, dành cho con vua, con quan sau mở rộng cho những người tài trong nhân dân theo học. Tư Thiện Đường, Toát Trai Đường ở Thiên Trường, Nam Định chỉ dành cho con em tôn thất nhà Trần. Trường Yên Tử, Quảng Ninh hay Hương Sơn, Hà Tây Cũ dành riêng cho nhà chùa. Bởi trường lớp quá ít, con em nhân dân phần lớn thất học, Chú Văn An đã mở trường Huỳnh Cung tại quê nhà Thanh Liệt, Thanh Trì, Hà Nội ngày nay để dạy học. Trường có lớp thử Việt, học trò đến học ở trường Huỳnh Cung khá đông, đến 3.000 tác giả Trần Lê Sáng viết trong cuốn Chú Văn An, Quyễn Bỉnh Khiêm, Nguyễn Thiếp, ba bậc thầy của giáo dục Việt Nam. Thời kỳ dạy học ở Huỳnh Cung, Chú Văn An chuyên truyền đạt kinh điển nhò giáo, mục đích cao nhất của ông không ngoài giáo kính, giáo trung, giáo văn, nghĩa là dạy sự cung kính, trung hậu và văn nhã. Học trò ở trường Huỳnh Cung cũng chịu ảnh hưởng của thầy Chu rất lớn. Trong khoa thi năm 1314, 2 học trò của ông Đỗ Thái học sinh từng đường học vị tiến sĩ. Việc này gây tiếng vang lớn trong giới sĩ tử đương thời, thầy giáo Chú Văn An và trường Huỳnh Cung được cả nước biết đến. Trường Huỳnh Cung trở thành mốc quan trọng trong lịch sử phát triển của nền giáo dục Việt Nam. Kể từ đây bên cạnh trường Quốc lập, các trường dân lập phát triển, đông đảo còn em nhân dân có nơi học tập, sự nghiệp giáo dục nước nhà mở rộng hơn trước. Sau khi danh tiếng của Chú Văn An và trường Huỳnh Cung được cả nước biết tới, ông Được vua Trần Minh Tông mời ra làm tư nghiệp tức hiệu trưởng trường Quốc tử Giám trong coi việc học cho cả nước. Dù được phong chức tư nghiệp trường Quốc tử Giám, những năm đầu, Chú Văn An chỉ có trách nhiệm chính là kèm cặp thái tử Trần Vượng đào tạo vua mới cho nước nhà. Sau khi Trần Vượng, tức vua Trần Hiến Tông, lên ngôi năm 1329, Chú Văn An mới thực sự chuyên tâm vào công việc ở trường Quốc tử Giám. Ông cho mở mang trường, viết tứ, thư, thuyết ước, tóm tắt bốn bộ sách lớn và luận ngữ, mệnh tử, đại học và trung dung, làm giáo trình dạy học. Kể từ thời Chú Văn An trở về sau, Quốc tử Giám mỗi ngày được củng cố mở rộng. Thời gian làm hiệu trường trường Quốc tử Giám đem đến cho Chú Văn An nhiều vinh quang mới, nhưng cũng khiến ông gặp đầy gióng gió. Vua Hiến Tông, học trò của ông ở ngôi được 2 năm thì qua đời, công lao hơn 10 năm đào tạo khó nhọc và hy vọng củng cố nhà Trần của thầy trò tiêu tan. Lúc này, vua Trần Dụ Tông lên thay, triều chính đất nước dối ghen, vua ha mê tựu sắc, nóng nảy, nồng cạn. Trong triều, quyền gian liên kết hoành hành, bên ngoài giặc giã dưới lên cướp bóc. Thấy chính sự bề bối, nhà giáo Chú Văn An phẫn nộ, ông đã viết thất trảm sớ, đòi chém 7 kẻ nịnh thần, đều là người quyền thế được vua yêu. Dù bị vua Dụ Tông phớt lở, tấu sớ của hiệu trường trường Quốc tử Giám gây chấn động dư luận, bởi theo quy chế lúc bấy giờ, chỉ quan ngựa sử mới được quyền can gian vua. Sau khi dân thất trảm sớ nhưng không được vua trả lời, Chú Văn An rời Kinh Thành về vùng đất Chỉ Linh Hải Dương, mà trường tiếp tục dạy học. Dù là nơi thâm sơn cùng cốc, số học trò đến với Thầy Chú vẫn đông. Lúc này, Chú Văn An lấy hiệu là tiều ẩn, chỉ lấy việc dạy học làm thơ cho vui. Từ khi Chú Văn An về, Chỉ Linh dưới lên phong trào học tập, nhiều người học giỏi nổi tiếng, đặc biệt ở đời nhà Mạc. Huyện này có bà Nguyễn Thị Duệ, thi đỗ tiến sĩ, là nữ tiến sĩ đầu tiên và duy nhất của Việt Nam thời phong kiến. Ngoài ra còn có Nguyễn Phong, mới 14 tuổi, đã cùng trả thi đỗ kỳ thi hương hay 6 tuổi đỗ tiến sĩ. Những ngày dạy học ở Chỉ Linh, Chú Văn An còn trồng cây thuốc, nghiên cứu y học, giúp người dân chữa bệnh. Dù ở xa, nhưng học trò cũ đã làm quan vẫn về thăm ông. Khi học trò về thăm, ai làm điều gì chưa đúng phép, ông vẫn nghiêm khắc dạy bảo. Điều này khiến học trò càng thêm kính mến. Cuối đời, Chú Văn An sống thanh thản trong cảnh nghèo, vui với lớp học văn chương. Triều Đình nhiều lần mời về, nhưng ông nhất định từ chối. Thế nhưng lòng ông vẫn hướng về nhà Trần. Sau khi vua Trần Nghệ Tông dẹp yên loạn Dương Nhật Lễ, lấy lại được ngôi vua, Chú Văn An dù tuổi cao vẫn về triều chúc mừng. Việc làm đó của ông khiến nhân dân và sĩ phu đương thời quý trọng. Suốt cuộc đời mình, Chú Văn An không lúc nào sao nhãn sự nghiệp giáo dục. Điểm nổi bật trong công lao đóng góp của ông là việc sáng lập nền trường học trong nhân dân. Việc học và dạy có kết quả lớn. Trường Huỳnh Cung đánh dấu một mốc quan trọng trong lịch trình phát triển sâu rộng của nền giáo dục nước ta. Thứ hai là nhà giáo Nguyễn Bình Khiêm. Đỗ trạng nguyên khi đã hơn 40 tuổi, trạng trình khiến nhiều người mến phục nhờ tài tiên tri và triết lý thiện là dòng dõi của giáo dục. Nguyễn Bình Khiêm lúc nhỏ có tên là Nguyễn Văn Đạt sinh ngày 6 tháng 4 năm 1491 âm lịch ở làng Trung An huyện Vĩnh Lại phổ Hạ Hồng, Trấn Hải Dương nơi thuộc huyện Vĩnh Bảo, Hải Phòng. Giữa thời vua Lê Thánh Tông thời kỳ thịnh trị nhất của nhà Lê Sơ. Sinh ra trong gia đình của bố mẹ nổi tiếng học rộng, mẹ là con út của quàn tiên sĩ thượng thư bộ hộ triều vua Lê Thánh Tông. Nguyễn Bình Khiêm sớm được giáo dục cẩn thận gian luyện cả về thể lực và trĩ lực, nền to khỏe thông minh khác thường, chưa đến một tuổi đã nói sói. Lên bốn tuổi, Nguyễn Bình Khiêm được mẹ dạy sách kinh, thơ nôn. Đến tuổi trưởng thành nghe tiếng bảng nhãn lương đắc bằng ở làng Lệch Triều, thuộc huyện Hoàng Hóa Thanh Hóa ngày nay, nổi danh trong giới sĩ phu đương thời, Nguyễn Bình Khiêm đến tận nơi tầm sư học đạo. Vốn sáng giả, lại chăm chỉ học hành, Nguyễn Bình Khiêm nhanh chóng trở thành học trò xuất sắc của thầy và được chính thầy giao con trai cho nội dạy. Khi nhà hậu Lê rơi vào khủng hoảng, Nguyễn Bình Khiêm đã không ra ứng thi sớm. Tính từ khi trưởng thành, ông bỏ qua sáu khoa thi dưới triều Lê Sơ. Ngay cả khi nhà Mạc lên thay cho Lê Sơ năm 1527, xã hội dân ổn định, ông vẫn bỏ qua hai khoa thi đầu dưới triều Mạc. Tới năm 1535, giữa thời vua Mạc đăng doanh, thời thịnh trị nhất của nhà Mạc, ông mới quyết định đi thi và đậu ngay trạng nguyên. Năm đó, Nguyễn Bình Khiêm đã ngoài 40 tuổi. Sau khi đỗ đạt, Nguyễn Bình Khiêm được bổ nhiệm làm nhiều chức vụ, được phong tước trình tuyển hầu rồi trình quốc công, nên dân gian quen gọi ông là Trạng Trinh. Trong gần 20 năm, từ 53 đến 73 tuổi, Nguyễn Bình Khiêm không ra ở hẳn kinh sư, nhưng vẫn đảm nhiệm nhiều việc triều chính. Sách lịch triều hiện trường loại chỉ viết, vua Mạc tôn như bậc thầy, khi trong nước có việc quan trọng vẫn sai sứ đến hỏi ông, có lúc còn chiều ông về kinh để hỏi mưu lớn. Ông học rộng, hiểu sâu nghĩa lý kinh dịch, mưa nắng, họa phúc, việc gì cũng biết trước. Sự sách đều thừa nhận Nguyễn Bình Khiêm là nhà dự báo hoạch định chiến lược kỳ tài, coi ông là nhà tiên tri số 1 nước Việt. Ông từng đưa ra lời sớm bảo nhà Mạc chạy lên cao bằng dự nghiệp, sau khi thất thủ ở Thăng Long và sẽ tồn tại ba đời. Quả nhiên điều này đúng, ông còn khuyên trịnh kiểm giữ chùa thờ Phật được ăn oản, tìm người trong tông thất nhà Lê lập làm vua, nhà trịnh làm theo và từ đó nối đời cầm quyền. Nhưng danh nghĩa vẫn là tôn phò nhà Lê. Với nhà Nguyễn, từ khi Nguyễn Kim chết, Nguyễn Uông, con cả của Nguyễn Kim đã bị trịnh kiểm ám hại. Trước tình thế nguy nan, Nguyễn Hoàng, con trai thư Nguyễn Kim đã cho người đến hỏi Nguyễn Bình Khiêm và nhận được câu ẩn ý. Hoành Sơn nhất đái khả dĩ dung thân, nghĩa là một giải Hoành Sơn có thể dung thân được. Nhờ đó năm 1568, Nguyễn Hoàng đã xin họ trịnh vào chấn thủ xứ thuận hóa rồi dần xây dựng cơ đồ họ Nguyễn ở Phương Nam. Ngay từ khi đổ trạng Nguyên, Nguyễn Bình Khiêm đã dạy học theo cuốn Chùa Văn An Nguyễn Bình Khiêm, Nguyễn Thiếp, ba bậc thầy của nền giáo dục Việt Nam. Học trò được ông đào tạo thời kỳ này có rất nhiều người nổi tiếng về sau. Trong đó có Lương Hữu Khánh, con trai của Thầy Lương Đắc Bằng, Đỗ Cử Nhân, trở thành tướng giỏi văn võ song toàn. Trạng Bùng Phùng Khắc Khoan thi độ tiến sĩ, có thể năng toản diện về võ bị, văn học và ngoại giao. Nguyễn Dữ, nhà văn nổi tiếng trong lịch sử văn học Việt Nam. Đến khi lui về quê, ông đã dựng Am Bạch Vân, lấy hiệu là Bạch Vân Cư Sĩ, lập quán Trung Tân, làm cầu Nghìn Phong, trường Xuân cho dân qua lại thuận tiện và mở trường dạy học bên cạnh sông Tuyết hay sông Hàn ở quê nhà. Vì vậy sau này các môn sinh tôn ông là Tuyết Giang Phu Tử. Nguyễn Bình Khiêm đã giáo dục cho nhân dân và học trò rất nhiều về đạo làm người, đạo lý ở đời, sự học, cách học. Ông coi việc giáo dục phải thực hiện được vai trò định hướng ý chí và hành động cho người học. Nhất là việc gắn ý chí học hành với lý tưởng công hiến hết mình cho đất nước. Ông đặc biệt đề cao trách nhiệm công hiến xã hội không ngừng, cho rằng tác dụng cao nhất của giáo dục là cứu nhân độ thế, hướng con người trở về tịnh thiện, bởi thiện là dòng dõi của giáo dục, đúng như Phương Trâm sư phạm xưa. Trên cơ sở giáo dục cái thiện, thầy giáo Nguyễn Bình Khiêm vẫn dạy kinh, truyện theo đúng chương trình thi cửa lúc bấy giờ. Theo các thư tịch cổ, việc thi cửa lúc bấy giờ rất quy mô, học sinh học vất vả, thầy giáo phải bỏ nhiều công kèm cặp. Việc các học trò của thầy giáo Nguyễn Bình Khiêm chiếm gần hết thứ hạng cao ở các kỳ thi chứng tỏ việc dạy học của thầy quy củ nghiêm khắc. Thầy giáo Nguyễn Bình Khiêm còn khác người ở chỗ muốn đào tạo học trò, thành những người có thực học, có trí thức toàn diện để giúp đỡi. Nhiều nghiên cứu về sau chỉ ra rằng Nguyễn Bình Khiêm luôn chủ trương thúc đẩy con người nâng cao hiểu biết về thế giới xung quanh, có cách hành sửa đúng mực trong đời sống. Ông coi việc học phải nhắm hành đạo, yêu cầu các học trò nêu gương bậc thánh hiền, để cao vai trò của sự tìm tòi, học hỏi. Nguyễn Bình Khiêm cũng coi trọng đạo lý hơn văn trương, điều này thể hiện rõ trong tác phẩm Thơ Văn. Ông sáng tác rất nhiều thơ văn, bằng cả chữ Nôm và chữ Hán. Về thơ chữ Hán, Nguyễn Bình Khiêm có bạch vân am thi tập với khoảng 1.000 bài. Về thơ chữ Nôm, Nguyễn Bình Khiêm có bạch vân quốc ngữ thi tập, nhưng không rõ tất cả bao nhiêu bài. Ngoài ra ông để lại nhiều bài văn bia và sấm ký. Ông được coi là người viết nhiều thơ văn nhất trong năm thế kỷ đầu tiên của nền văn học nước nhà. Nguyễn Bình Khiêm mất năm 1585, trong rất nhiều đóng góp của ông cho nền văn hóa dân tộc, đóng góp lớn lao cho sự nghiệp giáo dục, được nhiều nhà khoa học đánh giá cao. Tất cả thanh tựu giáo dục ở thời mạc, không thể không nhắc tới công lao của chàng trình Nguyễn Bình Khiêm. Ngày nay, nhiều trường học được đặt tên theo tên ông, nhằm tưởng nhớ đến bậc thầy vĩ đại. Thứ ba là nhà giáo Lê Quý Đôn, túi khôn thời đại. Năm 1739, Lê Quý Đôn, theo trà lên học ở kinh đô Thăng Long, đến năm 17 tuổi, dưới thời vô lời hiển tông, ông dự thi hương và đỗ đầu, giải nguyên. Sạch những thầy trong sở Việt viết quyền thi của Lê Quý Đôn qua bốn kỳ đều được phê ưu. Các quan chức thi hết lời khen ngợi. Hôm sướng danh, câu đầu tiên của người lính phát ra từ chiếc loa giải nghêu, vang lên thật rành giọt. Cử nhân giải nguyên Sơn Nam Lê Quý Đôn thập bát tuế. Tuy đỗ đầu, thi hương nhưng Lê Quý Đôn thi hội mấy lần đều không đỗ. Ông ở nhà dạy học và viết sách. Mãi đến năm 1752, khi bước vào tuổi 27, Lê Quý Đôn mới lại dự thi hội, và lần này đỗ hội nguyên. Vào thi đỉnh, ông đỗ luôn bảng nhãn. Đây là danh hiệu dành cho người đứng thứ 2 trong tam khôi, giới trả nguyên trên thám hoa. Tuy nhiên, kỳ thi này không lấy đỗ trả nguyên, nên ông lần thứ 3 là người đỗ đầu. Ngày sau khi đỗ đạt, Lê Quý Đôn được bổ nhiệm làm quan và giữ nhiều chức vụ quan trọng trong chiều lê trịnh, như thị thư, thị giảng ở Viện Hàn Lâm, toản tu quốc sử, thừa chỉ Viện Hàn Lâm, học sĩ ở bí thư các, tư nghiệp quốc tử giám hay bồi tụng. Theo khâm định Việt sử thông giám Cương Mộc, đến năm 1783, ông được giữ đến chức thượng thư bộ công. Là mệnh quan chiều định, Lê Quý Đôn được đi nhiều, thấy nhiều, nghe nhiều. Nhờ vậy mà chuyện gì ông cũng nắm rõ ngọn ngành. Ông từng được cử đi sang nhà thanh, rồi đi gặp sứ thần Triều Tiên, và khiến họ phải tôn trọng khen ngợi. Lê Quý Đôn nổi tiếng là tác giả của nhiều tác phẩm khảo cứ về lịch sử địa chí văn hóa Việt Nam, về lịch sử địa lý. Ông có tác phẩm Đại Việt Thông Sử, tên gọi khác là Lê Triều Thông Sử, với 30 quyển ghi chép về hơn 100 năm của Triều nhà Lê, bắt đầu từ Lê Thái Tổ đến Lê Cung Hoàng. Một số tập sách nổi tiếng khác của Lê Quý Đôn có thể kể đến như phổ biên tạp lục 6 quyển, ghi chép về tình hình xã hội đằng trong từ thế kỷ 18 trở về trước, văn đài loại ngữ, chính quyển, bách khoa thư đồ sộ nhất thời phong kiến, với nhiều tri thức về chít học, khoa học, văn học sắp xếp theo thứ tự, vũ trụ luận, địa lý, điển lệ, chế độ văn nghệ, ngôn ngữ, văn tự, sản vật tự nhiên, xã hội. Ngoài ra ông còn nhiều sách bàn giảng về kinh, truyện, sách khảo cữ về cổ thư, sách thơ văn. Trong lời tựa Sách Kiến Văn Tiểu Lục chép vặt những điều nghe thấy, Lê Quý Đôn tự nhận trong thời gian phụng mệnh làm việc công, bốn phương rong rủi, ông đi tới đâu cũng để tìm tòi, làm việc gì mắt thấy tay nghe đều dùng bút ghi chép. Lại phụ thêm lời bình luận xưa qua do cho Tiểu Đồng Quý vị thân mến, Chú Văn An, Nguyễn Bình Khiêm và Lê Quý Đôn đều là những nhà giáo lỗ lạc để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử, giáo dục và văn hóa Việt Nam. Tư tưởng và bài học của họ vẫn còn nguyên giá trị đến ngày nay, nhắc nhở chúng ta về vai trò quan trọng của tri thức, sự chính trực và lòng yêu nước. Họ là biểu tượng của truyền thống hiếu học, sự tận tụy và tinh thần khai sáng, góp phần làm dạng danh nền văn hóa Việt Nam.