"Lịch Sử Phát Triển Y Học: Tập 2 - Từ Ác Mộng Đen Đến Thời Đại Ánh Sáng
Hành trình phát triển y học tập 2 là câu chuyện về sự sống, trí tuệ và khát vọng không ngừng nghỉ của nhân loại. Từ những phép chữa bệnh sơ khai đặt nền móng đầu tiên, các nền văn minh lớn như Lưỡng Hà, Ai Cập và Trung Hoa đã đạt được nhiều khám phá vượt thời đại. Tuy nhiên, ánh sáng của sự khai sáng cổ đại dần phai nhạt khi nhân loại bước vào thời kỳ trung cổ, nơi bóng tối của mê tín và giáo điều ngự trị, cùng những đại dịch kinh hoàng như Cái Chết Đen. Nhưng chính trong sự hỗn loạn đó, thời kỳ Phục Hưng đã đánh dấu sự tái sinh của y học, như phượng hoàng trỗi dậy từ tro tàn, phá bỏ xiềng xích mê tín và mở ra một kỷ nguyên đầy táo bạo. Đây là hành trình từ bóng tối trung cổ đến ánh sáng rực rỡ của thời Phục Hưng, nơi y học được hồi sinh mạnh mẽ sau những thử thách khắc nghiệt.
👍 CD Media - Khám Phá là nơi mở ra cánh cửa tri thức về những bí ẩn, câu chuyện kỳ thú và những hiện tượng chưa được giải đáp trong thế giới xung quanh chúng ta. Dựa trên việc tham khảo các nguồn thông tin phong phú và đa dạng, kênh kết nối những kiến thức và quan điểm khác nhau, giúp khán giả có được cái nhìn sâu sắc và toàn diện hơn về những bí mật từ tự nhiên, khoa học, vũ trụ, con người,….
Tập trước chúng ta đã biết, từ buổi bình minh của nhân loại, các phép chữa bệnh sơ khải đã ra đời.
Dù dựa vào niềm tin thần thánh hay chỉ là những bài thuốc đơn giản,
nhưng nó lại đạt những viên gạch đầu tiên cho con đường phát triển của ngành nghi học.
Những nền văn minh lớn như Lưỡng Hà, Ai Cập và Trung Hoa đã có rất nhiều khám phá vừa thời đại.
Nhưng rồi khi ánh sáng của sự khai sáng cổ đại dần phai nhạt,
nhân loại bước vào thời kỳ trung cổ, một thời kỳ của bóng tối, mê tín và những thử thách khắc nghiệt.
Giữa những đại dịch kinh hoàng như cái chết đen và sự thống trị của giáo điều,
y học tưởng trường như đã bị nhân trị mãi mãi.
Sang thời phục hương, y học như con phượng hoàng trỗi dậy từ cho tàn,
khỏa vỡ xuyên xích của sự mê tín, mở ra kỳ nguyên mới đầy táo bão và đột phá.
Hành trình từ bóng tối trung cổ đến sự rực rỡ của thời phục hương
chính là một bản anh hùng ca của sự sống, trí tuệ và khát vọng không bao giờ tắt của nhân loại.
Và rồi hôm nay, chúng ta sẽ nhìn lại hành trình ấy một lần nữa trong video
Lịch Sử Phát triển Y Học Tập 2 Phép Màu Sau Thảm Hòa
Khoảng thế kỷ thứ 5 đến thế kỷ thứ 15,
Ky tô giáo ở châu Âu và hồi giáo ở Trung Đông đã thống trị xã hội loài người.
Sự kiểm soát chặt chẽ của giáo hội đã khiến phần lớn các lĩnh vực đời sống không thể phát triển,
trong đó có y học.
Bất cứ ai đưa ra quan điểm nào khác về công giáo Lạ Mã đều bị coi là dĩ giáo
và phải chịu nhiều hình phạt nghiêm khắc.
Theo Ky tô giáo phương Tây,
bệnh tật là sự trừng phạt của Chúa và những người bị bệnh là tội nhân.
Do vậy, y học trở thành một vấn đề của đức tin.
Và đơn thuốc sẽ là những lời cầu nguyện.
Những ý tưởng về nguồn gốc và các phương pháp chữa trị theo khoa học
sẽ không được câu nhận,
mà sẽ chỉ dựa vào các yếu tố như số phận, tội lỗi và ảnh hưởng từ thiên đường.
Đó cũng là khởi nguồn cho những phương pháp chữa bệnh độc lạ
chỉ có ở châu Âu trong thời kỳ tàm tối này.
Một trong những phương pháp phổ biến nhất,
tuân thủ đúng luật của Ky tô giáo nhất,
chính là cầu nguyện.
Dù bệnh nặng hay nhẹ,
người bệnh và gia đình phải thường xuyên cầu xin Thiên Chúa, Bàn Phước để được chữa lại.
Trong trường hợp tình trạng chuyển biến xấu,
các linh mục trong nhà thờ sẽ làm lễ lớn để xin ơn trên bàn cho sự hồi phục.
Bệnh nhân cũng có thể cầu nguyện trực tiếp trong phòng riêng của họ,
hoặc tìm kiếm sự giúp đỡ từ các linh mục hoặc tù sĩ.
Bên cạnh việc chữa bệnh như vào Chúa,
các bác sĩ thời Trung Cổ cũng có nhiều cách chữa bệnh đặc biệt khác.
Khi ấy hầu hết mọi người đều tin rằng
cơ thể được tạo ra từ 4 loại dịch khác nhau,
mật vàng, đồm, mật đen và máu.
Chúng được kiểm soát bằng bộ niếu tố tương ứng là lửa, nước, đất và không khí.
Sự mất cân bằng của các loại dịch sẽ gây ra bệnh thật
và cơ thể có thể được thanh lọc bằng cách loại bỏ các dịch thừa.
Nhờ vậy, một phong pháp chữa bệnh kỳ lạ được ra đời,
đó là hút máu.
Các bác sĩ thời Trung Cổ tin rằng
việc làm giảm lượng máu trong cơ thể sẽ giúp điều chỉnh tình trạng dư máu,
từ đó chữa khỏi mọi bệnh thật.
Ngoài ra, cách làm này cũng được cho là giúp giải độc,
lọc sạch mọi chất gây hại cho con người.
Những người hành nghề sẽ dạy tĩnh mạch hoặc động mạch ở càng tay
bằng một công cụ có lưới được gọi là flare.
Đôi lúc họ sẽ sử dụng thêm một cái cốc đặc biệt
để tạo óp suất chân không, dễ dàng hút máu từ cơ thể hơn.
Sau khi máu chảy ra, vết cắt sẽ được bằng bỏ lại,
người bệnh cũng sẽ dần được hồi phục.
Phương pháp hút máu này được dùng để điều trị rất nhiều bệnh khác nhau,
từ nhẹ đến nghiêm trọng.
Phổ biến nhất là sốt,
các vấn đề đau bụng và dối loạn thần kinh.
Thủ pháp y học đơn giản này thực sự đã chữa khỏi một vài căn bệnh.
Vì thế, rất nhiều người không có trình độ y khoa như thợ cắt tóc
cũng thực hiện hút máu cho bệnh nhân
bên cạnh các công việc như cạo dâu, cắt tóc.
Tuy nhiên, cách làm này cũng tiềm tàng rất nhiều rủi ro nguy kịch.
Việc rút quá nhiều máu sẽ dẫn đến kiệt sức,
tâm trí, tử vọng,
đặc biệt là khi phương pháp này được áp dụng sai cách hoặc quá mức.
Dù vậy, nhưng đây lại chính là tiền đề cho việc rút máu hiện nay
mà chúng ta vẫn thường thấy.
Tuy nhiên, công nguyện và hút máu
cũng không giúp cho người dân châu Âu khi ấy vượt qua bệnh tật.
Từ năm 1346 đến 1353,
thần chết đã ghé qua nơi này để cản quét
và khiến cho 50-60% dân số khi ấy thiệt mạng.
Đúng vậy, tôi đang nói đến cái chết đen.
Nhưng hôm nay chúng ta sẽ không bàn luận về sự kinh hoàng
mà nó đã gây ra cho nhân loại khi ấy.
Hãy cùng xoáy sâu vào cách
mà các y bác sĩ thời kỳ đó chữa bệnh như thế nào.
Vậy họ đã dùng phương pháp đặc biệt nào để đối trò với đại dịch?
Ban đầu, các bác sĩ châu Âu
không biết cách ứng phó với dịch bệnh.
Mỗi một ca mắc trong vòng 3 ngày không được chữa trị sẽ tử vong,
khiến họ cảm thấy hoảng sợ.
Ngoài cầu nguyện, trích máu ra,
chưa một y sĩ nào tìm ra phương pháp chữa bệnh dịch hạnh.
Họ còn tin, các bệnh nguy hiểm này là do không khí,
nước bị ô nhiễm,
gió nam nồm mầm,
thiếu ánh sáng mặt trời.
Đặc biệt, dưới sự quản lý chặt chẽ của Giáo hội Công giáo Làm Mã,
đây còn là cơn thịnh nộ,
là sự trừng phạt của Chúa.
Nhưng trước lưới hái của tử thần,
các bác sĩ và người dân châu Âu khí ấy đã không chịu khuất phục.
Rất nhiều cách chữa bệnh khác nhau,
như phương pháp dân gian,
được tìm cờ đốc,
nhưng vẫn chưa thể đánh bại cái chết.
Cho tới một ngày,
người đại ông này,
bác sĩ Thomas Vickery,
đã tìm ra cách chữa dịch hạnh.
Ông bắt một con ga khỏe mạnh,
nhổ sạch lông ở lưng của nó,
rồi đắp lên đó các hạch sưng của người bệnh.
Khi con vật đáng thương ấy có dấu hiệu bị bệnh,
Thomas tin rằng,
nó đang hút bệnh từ con người.
Sau đó,
phần hạch đắp trên lưng sẽ được lấy ra,
phần lưng trụi lông của con ga lại được rửa sạch,
và quy trình trên sẽ lại tiếp tục,
cho tới khi nó hoặc người bệnh chết.
Nỗ lực kiểu trước này không hề có căn cứ khoa học,
hay liên quan đến đức tin công giáo,
nhưng nó lại được rất nhiều người châu Âu khí ấy áp dụng.
Một phương pháp khác dựa nhiều vào niềm tin tôn giáo cũng rất nổi tiếng.
Người bệnh chỉ cần tìm,
giết một con rắn,
chặt nó ra thành từng mảnh,
và trà sát chúng lên các hạch sưng.
Bởi lẽ,
rắn,
loại vật tượng trưng cho quy sao tăng,
được cho rằng có thể kéo bệnh ra khỏi cơ thể,
vì cái ác sẽ bị thu hút bởi cái ác khác.
Và đó chỉ là những cách chữa bệnh dành cho tầng lớp thấp kém trong xã hội.
Với gia đình hoàng gia,
quý tộc,
các bài thuốc để chữa dịch hạch cũng hiếm có khó tìm hơn.
Đây là kỳ lân biển,
loại vật cùng họ với cáo vai trắng,
hiện là một trong những loại động vật quý hiếm.
Tuy nhiên vào thời Trung Cổ,
nhất là khi cái chết đen hoành ảnh,
nó lại được coi là một phương thuốc chữa bệnh thần kỳ.
Các bác sĩ sẽ xoay nhuyễn sừng kỳ lân thành dạng bột,
rồi trộn với nước,
là cho ra một bài thuốc chữa dịch hạch hiệu quả.
Thế nhưng việc bắt được con vật này lại không dễ dàng,
khiến giá thành của bài thuốc cũng được đầy liên cao.
Do đó chỉ có những người giàu có,
thuộc tầng lớp quý tộc,
mới có khả năng trị dịch hạch bằng cách này.
Bên cạnh thuốc,
làm sạch không khí cũng được coi là một phương thuốc hiệu quả khác.
Vì nhiều người khi ấy tin rằng,
dịch hạch lây lan qua không khí,
nên sông hương,
hoặc đơn giản là khói từ mái tranh đang cháy trong nhà,
được áp dụng nhiều.
Mỗi người còn cầm thêm những bó hoa để che mặt,
xua đổi mùi hôi thối của sắc chết,
và đồng thời cũng có tác dụng sông phổi.
Chính tập tục này đã nảy sinh ra bài đồng giao cho trẻ em.
Vòng quanh hoa hồng thắm,
túi đầy hương hoa thơm,
cho tàn,
cho rụi,
tất cả cùng ngã xuống.
Tuy nhiên, toàn bộ các cách chữa bệnh trên
không hề khiến cái chết đen thôi thùng hoành.
Chúa không thể cứu những người dân chủ khi ấy.
Nhưng may mắn thay,
giữa sự căng thẳng của dịch bệnh,
các bác sĩ đã nghĩ ra biện pháp đối phó.
Đó chính là cách lịch.
Và đây cũng là lần đầu tiên nhân loại áp dụng biện pháp này,
và nó vẫn giữ được hiệu quả cho tới tận ngày nay.
Thành phố cảng Ragusa,
ngày nay là Dubrovnik,
Croatia,
giữa sự kiểm soát của Venice,
là nơi đầu tiên áp dụng biện pháp này
trong vòng 30 ngày đối với các tàu cập cảng.
Chính sách đó đã giúp nơi đây giảm được số ca mắc bệnh,
khoanh vùng được các khu vực chịu ảnh hưởng nặng.
Sau đó nhiều thành phố khác cũng sử dụng phương pháp,
kéo dài thời gian cách ly lên 40 ngày.
Đặc biệt tại Milan,
các biện pháp được thực thi nghiêm ngặt hơn,
cùng nhiều quy định khắc khẽ.
Chính quyền phong tỏa hoàn toàn
những người bị nhiễm bệnh trong nhà của họ,
không cho tiếp xúc với bất kỳ ai.
Năm 1350,
họ xây dựng một căn nhà lớn,
đưa toàn bộ người bị dịch hạch đến để chăm sóc.
Hình ảnh các bác sĩ mỏ chim nổi tiếng
cũng từ đây mà xuất hiện.
Đến năm 1351,
cái chiến đần kết thúc,
để lại những hậu quả nặng nề cho toàn châu Âu.
Dù vậy, nó đã phần nào thúc đẩy được sự phát triển của y học,
mạnh mẽ thoát ra khỏi sự kiểm soát của tổn giáo.
Trái ngược hoàn toàn với châu Âu,
y học tại các nước Hồi giáo thời trục cổ
lại là một trong những giai đoạn phát triển vượt bậc
của lịch sử thế giới.
Thời Hoàng Kim của Hồi giáo
không chỉ mở rộng kiến thức y tế
từ các nền văn minh cổ đại,
mà còn khai sinh ra rất nhiều bác sĩ,
triệt giả lỗi lạc,
những người đặt nền móng cho nền y học hiện đại.
Y học là một người phục vụ nhân loại
và là một hành động thở phụng Chúa.
Theo đúng triết lý ấy,
các nước Hồi giáo luôn đề cao đạo đức nghệ nghiệp,
lòng nhân từ với bệnh nhân
và trách nhiệm của thầy thuốc
trong việc học tập không ngừng
để mang lại lễ ích cho cộng đồng.
Từ những tài liệu y học cổ đại
kết hợp với kiến thức mới của Ba Tư và Ấn Độ,
những học giả đã nghiên cứu và truyền bá chúng
bằng cách dịch sang tiếng Ả Rập.
Ngoài ra, họ còn sáng tạo,
bổ sung thêm
và áp dụng nhiều cách chữa trị khác vào thực thế.
Nhờ vậy, nền y học khi ấy vô cùng phát triển,
có nhiều thành tựu và đóng góp nổi bản.
Người Hồi giáo thời Trung Cổ
đã phát triển bệnh viện
như một tổ chức y tế tiên tiến.
Đây không chỉ là nơi chữa bệnh,
cung cấp các dân vụ y tế,
mà còn là lò đào tạo các bác sĩ và nhà nghi cứu.
Trong mỗi bệnh viện đều được phân khu vực
riêng biệt cho nam và nữ
theo từng loại bệnh khác nhau.
Các trung tâm chăm sóc sức khỏe ban đầu này
có chính sách tiếp cận mở cho bệnh nhân
thuộc mọi hoàn cảnh kinh tế,
bất kể giới tính, tôn giáo hay dân tộc.
Đặc biệt nhất, mọi thứ đều miễn phí,
tuân thuộc nguyên tắc từ thiện trong Hồi giáo.
Điều này trái ngược hoàn toàn
so với châu Âu cùng thời kỳ,
nơi mà tầng lớp và các giai cấp
có sự phân biệt đối xử.
Vào thế kỷ thứ 7,
khi các đế chế cũ như Hy Lạp, Bạc Tử và Lạ Mã
rơi vào tay người Ả Rập,
đế quốc Hồi giáo mới thư hưởng nhiều ngành học thuật,
trong đó có dược lý.
Họ đã sở hữu những cuốn sách
về giải phóng người,
với các hình vẽ rất chi tiết,
trong đó có một cuốn của học giả Avicenna,
cha đẻ của dược lý lâm sang hiện đại.
Trong đó, ông đã đưa ra
các thí nghiệm về nghiên cứu sinh lý học
và phát hiện ra sự lây nhiễm dịch
bệnh tự nhiên.
Chờ dừng lại ở đó,
người Hồi giáo thời Trung Cổ còn sở hữu cho riêng mình
một quyền tự điển y khoa, với 31 trường
nói về các thông tin sức khỏe,
nghiên cứu.
Chúng được dịch từ tiếng Ả Rập
sang tiếng Là Tình,
mở đường cho kiến thức Hồi giáo tiếp cận
với các nhà khoa học trên thế giới.
Ngoài trừ những tác phẩm chữ danh ấy,
người Islam khi xưa cũng nghiên cứu
về thực hành lâm sang ở các chuyên khoa,
như phụ khoa, phôi học tập trung
nhiều vào chăm sóc mẹ và bé.
Bởi họ quá niệm rằng,
để chế Ả Rập muốn thành vượng,
phụ nữ cần phải khỏe mạnh.
Trong trần đoán, điều trị
và phòng ngừa các bệnh như đậu mùa và sợi,
các bác sĩ Hồi giáo
là những người đầu tiên tìm tòi và thực hành.
Phải khẳng định rằng,
y học Hồi giáo thời Trung Cổ là một giai đoạn phát triển
rực rỡ, đặt nền móng cho
nhiều khía cạnh của y học hiện đại.
Sự kết hợp giữa trí thức cổ đại,
sáng tạo mới và sự áp dụng
thực tiễn đã tạo ra một di sản
lâu dài, không chỉ trong thế giới
Hồi giáo mà còn trong lịch sử
y học toàn cầu.
Bước qua giai đoạn tăm tối của nhân loại,
ngành y học thế giới cũng có thêm nhiều bước tiến
Từ những năm 1450 trở đi,
y học có sự thay đổi theo hướng tiềm cận
với khoa học hơn.
Đây chính là thời kỳ phục hưng, giai đoạn tài sinh
của Trái đất.
Nhìn chung khoảng thời gian này,
các người quan tâm nhiều đến mọi thứ của Làm Mã,
Hy Lạp, kiến trúc và nghệ thuật.
Nhưng trong y học,
các bác sĩ và chuyên gia vẫn rất nghiêm túc nghiên cứu.
Đến giao đoàn này,
học thuyết bốn dịch cơ thể
đã từng thống trị y học thế giới
suốt một nghìn năm,
được đưa ra để xem xét lại.
Dù dựa trên quan sát thực tế,
nhưng nó chỉ là suy đoán,
không có bằng chứng cụ thể.
Ngoài ra, học thuyết này cũng không giải thích được
nguyên nhân thực sự của căn bệnh.
Và sự bất lực của nó trước cái chết đen
đã thôi thúc các nhà khoa học và bác sĩ
thời phục hưng nghiên cứu lại.
Thay vì dựa vào những lý thức cổ đại,
con người đã tìm kiếm tri thức
thông qua thực nghiệm, quan sát và phân tích.
Tinh thần này đã thúc đẩy
các bác sĩ đặt câu hỏi
về những niềm tin y học lỗi thời
và tìm kiếm bằng chứng thực tế.
Một trong những lĩnh vực được quan tâm nhất
chính là giải phẫu.
Trong thời Trung Cổ,
hành động này bị cấm đoán vì nó được cho là
xúc phạm tới thi thể người chết.
Nhưng sang đến giai đoạn phục hưng,
các nhà khoa học bắt đầu mồ sẻ
để trực tiếp nghiên cứu
và có được cho mình nhiều kiến thức mới.
Đi đầu trong trào lưu này không ai khác
chính là Andreas Vesalius.
Sau khi so sánh kết quả
từ việc trực tiếp tiến hành giải phẫu
với những gì ông đọc trong sách giáo khoa đơn thời,
Vesalius khẳng định rằng
việc quan sát trực tiếp trên cơ thể người
đáng tinh cậy hơn nhiều
so với lý thuyết.
Trong quá trình nghiên cứu,
ông đã tạo ra những mẫu vật giải phẫu thực sự đáng chú ý.
Năm 1543,
ông một công khai thi thể
của một tên tội phạm nổi tiếng thế giới
lập ghép và tạo thành
một bộ xương giải phẫu hoàn chỉnh lâu đời nhất
từng tồn tại trên thế giới.
Ngày này nó vẫn đang được trưng bày
tại Basel, Thủy Sĩ.
Thách tiêu đáng truy nhất của Vesalius
là tác phẩm Cấu trúc cơ thể người.
Bộ sách này
bao gồm 7 tập,
trong đó mô tả chi tiết từng bộ phận
như xương, cơ,
mạch máu, dây thần kinh, hệ tiêu hóa,
tim và não.
Tổng cộng hơn 200 hình
bình họa chi tiết, chính xác
và đơn giới y học ngày nay đánh giá rất cao.
Nhờ vậy tác phẩm
của Vesalius đã mở ra một chương mới
cho sinh viên ngành giải phẫu.
Vì trước đó họ không hề có khái niệm
hình bình họa.
Với những đóng góp to lớn của mình,
ông được mệnh danh là cha đẻ
của ngành giải phẫu người hiện đại.
Bên cạnh Vesalius,
Thầy Phúc Hương cũng đã sinh ra một thiên tài
ngàn năm có một khác.
Đó chính là Leonardo da Vinci.
Chúng ta biết tới ông ấy
như Mona Lisa,
những tác phẩm nghệ thuật,
kiến trúc.
Nhưng trên thực tế, Leonardo cũng đóng góp
không ít cho nền địa học thế giới,
đặc biệt là trong ngành giải phẫu.
Ban đầu,
ông nghiên cứu lĩnh vực này với mục đích phục vụ nghệ thuật,
giúp bản thân thực hiện
những bước vẽ chính xác tuyệt đối
khi khắc họa cơ thể người.
Nhưng trong quá trình tìm tòi, Leonardo
đã bị cuốn hút và có tham vọng
viết một chuyên luận có hình bình họa
chi tiết về giải phẫu.
Nhà khoa học thiên tài
đã quan sát hơn 30 thi hài trong bệnh viện
và các trường y
để thực hiện hàng trăm trang khảo cứu
với nhiều bản pháp họa chi tiết.
Điều này đã cho thấy những hiểu biết
sâu sắc của ông về cơ chế hoạt động
của các bộ phận cơ thể
và những thông tin hình vẽ ấy
vẫn còn nguyên giá trị đến ngày hôm nay.
Trong khi giải phẫu học hiện đại
mới chỉ phát triển trong vòng 70 năm qua,
thì Leonardo
là người đầu tiên vẽ chính xác đường công
của cuộc sống.
Đồng thời ông cũng là người đầu tiên mô tả
hình ảnh một bao thai nằm vào tử cung
và cách màu di chuyển khắp cơ thể.
Năm 1508,
Leonardo mổ sẻ
một người đàn ông 100 tuổi
và ghi chép chính xác lần đầu tiên
về căn bệnh sơ gan và động mạch
bị thu hẹp.
Đến mùa đông năm 1510
đến năm 1511,
ông làm việc với các giáo sư giải phẫu
tại trường y khoa của Pavia
để thực hiện bản vẽ chính xác
về sương, bao gồm cả
mô tả về cuộc sống
cùng nhiều nhóm cơ bắp chính trong cơ thể người.
Mặc dù Leonardo da Vinci
không phải là họa sĩ duy nhất
quan tâm đến giải phẫu học vào thời Phục Hưng,
nhưng sự mô tả chính xác
và tỉ mỉ đã khiến công trình
nghiên cứu của ông trở nên khác biệt,
có nguyên giá trị cho tới tận ngày nay.
Đồng thời, nó cũng là một mốc
son trói lõi của nền định học Phục Hưng.
Tuy nhiên,
giai đoạn lịch sử này còn có rất nhiều thành tiệu khác nữa
trong lĩnh vực nghiên cứu cơ thể người
và chữa bệnh.
Một trong số đó là các phương pháp thực nghiệm.
Sau cái chết đen,
nhân loại càng ý thức hơn
trong vấn đề tìm kiếm nguyên nhân thực sự
của các căn bệnh.
Tại sao một căn bệnh lại có nhiều triệu chứng?
Vì sao nó có thể lây nhiễm
từ người này sang người khác?
Những câu hỏi ấy đã thôi thúc
các chuyên gia và bác sĩ phải nghiên cứu
sâu hơn so với quan sát bằng mắt thường.
May mắn thay,
một cơ cụ đặc biệt được ra đời
đã phục vụ cho sứ mệnh cao cả ấy.
Đó chính là kính hiển vi.
Theo nhiều tài liệu ghi chép,
người đầu tiên chế tạo ra
loại kính đặc biệt này là Hans
và Zacharias Janssen.
Bằng cách kết hợp
hai thầu kính lối cho một ống dài,
kính hiển vi đời đầu đã ra đời.
Nó có khả năng phóng đại từ 3 đến 10 lần,
nhưng vẫn chưa đủ
để các bác sĩ nghiên cứu sâu
về cơ thể người và các loại bệnh.
Qua nhiều lần cải tiến,
một nhà khoa học người Anh là Robert Hooke
đã sửa đổi thêm để quan sát
cấu trúc của bóng tuyết, bọ chét,
cháy và thực vật.
Thông qua kính hiển vi,
Robert bất ngờ quan sát thêm được các sinh vật nhỏ bé
có ngoại hình khá giống hình vuông.
Vì thế,
thuật ngữ tế bảo cell
bắt nguồn từ tiếng Latin là cella
nghĩa là căn phòng nhỏ
Khám phá này của Robert
đã được ghi chép lại trong cuộc sách Micrographia
giúp công chúng tiếp cận gần hơn
với thế giới vi mô.
Như vậy, kính hiển vi ra đời
trong thời kỳ phục hưng không chỉ là
một phát minh kỹ thuật quan trọng,
mà còn thể hiện tinh thần khám phá
và tìm hiểu thế giới tự nhiên của con người.
Mặc dù còn sơ khai,
nó đã đặt nền tảng cho sự phát triển
của khoa huyền đại.
Giữa làn sóng phục hưng ánh hỏa quang,
y học nhân loại đã vươn lên mạnh mẽ
với nhiều thành tiệu đáng kinh ngạc.
Bên cạnh Andreas Vesalius
và Leonardo da Vinci,
còn rất nhiều tiên tuổi vĩ đại
đã công hiến không ngừng nghỉ.
Và người mà tôi muốn nói đến ở đây
chính là William Harvey,
cha đẻ của nền y học hiện đại.
Ở thời đại của ông,
giới y học vô cùng tôn sung lý luận
của nhà sinh viên học cổ người Hy Lạp, Calen.
Họ quan niệm rằng
thức ăn đưa vào cơ thể
rồi chuyển hóa thành máu
ở trong tim, rồi chuyển thành năng lượng
để cơ thể hoạt động.
Đồng thời các bác sĩ cũng tán thành ý kiến
máu lưu thông trong tĩnh mạch và động mạch
là hai loại riêng biệt,
không liên quan gì đến nhau.
Thậm chí còn có lập luận rằng
động mạch chứa đầy không khí.
Tuy nhiên, William Harvey
lại không nghĩ như vậy.
Ông đã khám phá ra những chức năng chính xác
của từng cơ quan chính như là tim,
phổi và hệ tuần hoàn trong cơ thể con người.
Nhờ kiến thức của mình,
bác sĩ Harvey đã vẽ
một cách chính xác và đầy đủ biểu đồ
tuần hoàn máu.
Năm 1618, bằng tài năng vượt trội
của mình, ông đã được cử
làm thầy thuốc riêng cho vua Charles I.
Trong thời gian này,
Harvey cũng thực hiện nhiều thí nghiệm
trên kia thỉnh lười và động vật.
Trong quá trình giải phẫu, ông phát hiện
ra một loạt các ven dẹt trong tĩnh mạch.
Dù không phải là người đầu tiên
tìm thấy, nhưng ông lại là người
mới hiểu được chức năng của nó
có tác dụng dẫn máu lưu thông về tim.
Khi nghiên cứu trên động vật,
ông đã ấn chặt một dây động mạch vào tĩnh mạch
rồi quan sát phản ứng của chúng.
Harvey phát hiện ra rằng
máu luôn lưu thông từ động mạch
sang tĩnh mạch, có mối liên hệ với nhau
và điều này trái ngược
với quan điểm y học cùng thời.
Sau đó Harvey chuyển sang nghiên cứu tim.
Ông nhận ra tim cũng hoạt động
giống như các cơ.
Tim thúc đẩy máu lưu thông đến phổi
và động mạch.
Qua quan sát tự lưu thông của máu,
ông phát hiện ra máu trong cơ thể người
cũng giống như ở nhiều loài động vật.
Nó không hề bị tiêu hao
mà tuần hoàn liên tục trong hệ thống
tuần hoàn để cung cấp oxy
và chất dinh dưỡng cho cơ thể.
Đến năm 1628,
Harvey đã xuất bản cuốn sách
Thuyết vận động của tim và máu
công khai toàn bộ quá trình
nghiên cứu của mình về giải phẫu tim
và hoạt động của máu.
So với Galen, phương pháp nghiên cứu
của Harvey có nhiều cằn cử hơn.
Trong khi thời đại của Galen
bị cấm giải phẫu trên cơ thể người
nên đành miễn cứng sử dụng động vật đã chết
như vượn đuôi ngắn
thì Harvey lại làm thí nghiệm
trên động vật còn sống.
Ông quan sát từ chó, vượn
đến các động vật cấp thấp như tôm
và gà con chưa được nở hoàn toàn
rồi đi đến kết luận cuối cùng.
Khi tim co bóp
thì đầy máu ra.
Quá trình này là nguyên nhân
tạo nên mạch đập.
Điều đó đã hoàn toàn trái ngược với quan điểm
của Galen trước đây. Nó đã tạo nên
làn sóng công kích của dân chúng vì
họ cho rằng Harvey chỉ ra
tim chỉ có tác dụng bơm máu đến
các cờ bắp chứ không hề tồn tại
linh hồn. Tuy nhiên
những phát hiện của vị bác sĩ này đã nhanh chóng
được thừa nhận ngay sau đó không lâu
và tác phẩm của ông được đưa vào giảng dạy
tại nhiều trường học lớn.
Có thể thấy rằng William Harvey
đã đóng góp một phát minh mang tính cách mạng
làm thay đổi hoàn toàn
cách hiểu về cơ thể con người trong
y học thời phục hưng.
Nhưng đáng tiếc thay, nó vẫn chưa phải
là phiên bản hoàn hảo nhất.
Ông chưa thể tìm ra được đường dẫn máu
từ động mạch đến tĩnh mạch.
Dù vậy, chỉ sau khi Harvey qua đời
13 năm, đã có một nhà khoa học
khác kế thừa và hoàn thiện
phần còn lại di sản của ông.
Đó chính là Marcelo
Matbizi.
Như đã nói ở trên,
kính hiển vi dùng trong y học
được ra đời vào cuối thế kỷ phục hưng.
Và đó cũng chính là thời đại
của Matbizi.
Với sự xuất hiện của kính hiển vi cải tiến,
Matbizi đã sử dụng thiết bị này
để nghiên cứu cấu trúc mô và cơ thể
ở cấp độ V1.
Năm 1661,
nhà sinh học này đã tiến hành quan sát mô
phổi của Ếch.
Ông phát hiện một mạng lưới cách mạch máu nhỏ ly ti
nối động mạch với tĩnh mạch
tạo thành một vòng tuần hoàn kín.
Máu di chuyển
qua các liên kết này dưới dạng dòng chảy liên tục,
không bị gián đoạn.
Đơn giản hơn, hệ thống mạch máu nhỏ này
đóng vai trò như câu nối cho động mạch
và tĩnh mạch, và nó được gọi
là màu mạch.
Chúng có cấu tạo chỉ gồm một lớp tế bào
thành mỏng, cho phép các chất dễ dàng
thẩm thấu và phân bố dày đặc
trong tất cả các mô, cơ quan
của cơ thể.
Máu sẽ chảy từ các động mạch lớn đến các động mạch nhỏ hơn
sau đó đến các màu mạch.
Tại đây, máu chảy trầm lại
tạo điều kiện cho quá trình trao đổi oxy,
chất dinh dưỡng,
và các chất thải giữa máu và mô cơ thể.
Điều này giải thích
cách oxy từ máu được đưa vào các mô
và cách mà carbon dioxide
được thải trở lại vào máu.
Công trình vĩ đại ấy không chỉ
lấp đầy những lỗ hổng trong lý thuyết
tuần hoàn máu của William Harvey,
mà còn mở ra một chân trời mới
cho nghiên cứu sinh học vi mô
và giải phó học.
Bằng việc sử dụng kính hiển vi,
mà PG đã quan sát được màu mạch.
Nhưng nó chưa phải là thứ nhỏ bé nhất
mà các nhân tài thế kỷ phố khưng tìm ra.
Vào thế kỷ 17,
người đàn ông này,
Anthony Van Leeuwenhoek,
đã thay đổi góc nhìn của con người
về thế giới sinh học,
vô tình đóng góp cho y học một lĩnh vực nghiên cứu mới.
Là một thương nhân bán vải,
Anthony thường xuyên sử dụng kính hiển vi
để đánh giá chất lượng của sản phẩm.
Để nhận định của mình chính xác hơn,
ông đã đốt nóng các sợi thủy tình mỏng,
tạo ra những quạt cầu nhỏ
nhằm tạo thành một hầu kính mới.
Nhờ vầy,
ông đã quan sát được những thứ
mà chưa ai từng nhìn thấy trước đó.
Đây là những loài sinh vật nhỏ bé
có nhiều kích thước và hình dạng khác nhau.
Và Anthony gọi chúng là
Animal Curlis,
động vật nhỏ bé.
Phát hiện này khiến ông cảm thấy thích thú
và dành ra rất nhiều thời gian
để quan sát mọi thứ trong tự nhiên
bao gồm nước, sợi tóc,
mạm bán răng.
Tất cả đều được ghi chép và vẽ lại cẩn thận.
Bởi Anthony hiểu rằng,
mình đã khám phá ra một thế giới chưa ai từng biết đến.
Sự kiện này đã gây
chấn động cho giới sinh vật học vậy nhỏ khi ấy.
Đồng thời cũng không ít
nhà nghiên cứu nghi ngờ về tính xác thực.
Đến khi Hiệp hội Hoàng gia London
đôn vào cuộc và chứng minh khám phá của ông,
kiến thức về những động vật nhỏ bé
được truyền bá rộng rãi ra công chúng.
Bản thân Anthony
cũng được mời về đơn vị này để làm việc.
Dù không viết sách khoa học,
nhưng ông vẫn thường xuyên gửi thư mô tả
về các phát hiện mới của bản thân cho Hiệp hội.
Những báo cáo ấy rất chi tiết
và được minh họa đầy đủ,
cung cấp thêm cho nhân loại khi ấy
một góc nhìn y học mới.
Tuy không phải nhà khoa học chuyên nghiệp,
nhưng Anthony đã làm thay đổi
chiệt đề cách con người suy nghĩ
về thế giới tự nhiên.
Nhờ kính hiển vị
và sự tận tụy quan sát,
ông đã khám phá ra những cấu trúc và sinh vật
không thể thấy bằng mắt thường.
Từ đó, đặt nên máu
cho các ngành như vi sinh học,
huyết học và sinh sản học.
Nhưng nếu chỉ nói
về các thanh tiệu y học thời kỳ phổ cương,
thì qua thật rất thiếu sót.
Kiến thức của người châu Âu xưa
về các bài thuốc chữa bệnh
cũng vô cùng phong phú.
Không còn dựa trên những vấn đề tâm linh
như thời Trung Cổ.
Các dược sĩ đã dành rất nhiều thời gian
để nghiên cứu tìm tỏa các bài thuốc mới.
Dựa trên những gì đã biết
về thảo mộc và khoáng chất
từ các văn bản tiếng Arab,
các nhà báo chế thuốc đã thử nghiệm
những loài cây mới được các nhà thám hiểm mang về
từ những vùng đất xa xôi.
Điều hình nhất chính là vỏ cây quinà.
Nó chứa một thành phần gọi là quinine,
được sử dụng để điều trị bệnh số Z.
Lá của loài cây này
cũng có đặc tính chữa bệnh,
nhưng nó cũng là tác nhân
của không ít ca tử vọng.
Một bài thuốc khác cũng được mang về châu Âu
là Laudanum.
Nó có tác dụng giảm đau
và bắt nguồn từ cây thuốc viện.
Trong thời kỳ ấy,
nó được kể cho các căn bệnh liên quan đến rối loạn.
Dù tôn giáo không còn
tri phối cách chữa bệnh và việc cấp thuốc,
nhưng vẫn còn nhiều người dân tin
vào các bài thuốc mê tín như
lưỡi kỳ nhông, dù đất.
Bên cạnh những bài thuốc mới,
khi các lục địa mới được khám phá
và thương mại giữa các khu vực khác nhau
trên thế giới tăng lên,
nó cho phép sự lây lan của bệnh tật trên toàn cầu.
Và trong thời phố Khưng,
bệnh đầu mùa đã từ Nam Mỹ
lây nhiễm qua châu Âu,
khiến cả khu vực rộng lớn này một lần nữa trao đảm.
Hai giai đoạn lịch sử khác nhau,
nối tiếp như một đố thị hình sin
đã phản ánh rất rõ
về quá trình phát triển của nền y học nhân loại.
Nếu như ở châu Âu thời Trung Cổ,
y học bị kìm hãm bởi tôn giáo
và những lý thuyết sai lầm,
thì các nước Hồi giáo lại tỏa sáng
với các tiến bộ vượt bậc,
đặt nên máu cho nhiều khám phá sau này.
Đến thời kỳ Phục Hưng,
ánh sáng khoa học đã xoay dọi
những góc tối của y học Trung Cổ,
dẫn lối cho sự đổi mới mạnh mẽ
với những thành tựu đột phá
về giải phẫu, sinh lý học và dược học.
Nhìn lại, sự phát triển của y học
qua hai thời kỳ này
là minh chứng cho khả năng phi thường của con người.
Những nỗ lực ấy
đã thắp sáng hành trình y học của nhân loại,
làm nên nền tảng
cho những tiến bộ y học vượt bậc
mà chúng ta thường ngày nay.
Liệu có một bài học nào sâu sắc hơn rằng?
Dù ở bất kỳ thời đại nào,
sự tò mò, kiên trì
và khát vọng vượt qua giới hạn
luôn là chìa khóa đưa nhân loại tiến lên phía trước.
Từ những bài học lịch sử,
chúng ta được truyền cảm hứng
để tiếp tục tìm kiếm câu trả lời,
đối mặt với những thách thức mới
và chinh phục những chân trời y học
chưa ai được khai phá.
Chắc chắn rồi,
chuyện đi của chúng ta vẫn chưa dừng lại ở đây.
Những đột phá ngoạn mục của y học
sẽ tiếp tục được tiết lộ
ở tập sau trong series này.