Thế giới 2024 : Một năm hỗn loạn • RFI Tiếng Việt

1 năm nữa sắp khép lại, nhưng Trung Đông, Ukraine vẫn trong khói lửa. Tại biển Đông và eo biển Đài Loan, nguy cơ xung đột vũ trang rình rập, nước Pháp của Tổng thống Emmanuel Macron rơi vào cảnh rối rèn chính trị. Trong cảnh hỗn loạn này, nhà tỷ phú Mỹ Donald Trump đánh dấu sự trở lại ngoạn mục khi thắng cử vẽ vang. Thưa quý vị, đây là những sự kiện chiếm lĩnh thời sự năm 2024. Năm 2024 là một năm chết chóc cho vùng Trung Đông. Israel không những tiếp tục không kích chống phong trào Hồi giáo Palestine-Hamas ở dãy Gaza, khiến hơn 45.000 người chết, mà còn mở rộng sang cả Lybon, oanh tạc các vị trí của Hezbollah, đồng minh của Hamas. Theo số liệu từ Bộ Y tế Lybon, tính từ tháng 10 năm 2023, các cuộc giao tranh giữa Israel và Hezbollah đã giết chết hơn 4.000 người tại Lybon. Nhưng năm 2024 còn là một năm đen tối cho Iran, Hamas và Hezbollah. Tình báo Israel lần lượt triệt hạ rằng lãnh đạo các đối thủ, từ chỉ huy lực lượng Ankush của Iran tại Syria và Lybon, cho đến các thủ lĩnh của phe Hamas, Hezbollah. Đỉnh điểm là vụ nổ các máy nhắn tin bộ đàm trong tháng 9 năm nay, giết chết 37 thành viên Hezbollah và làm bị thương gần 3.000 người khác. Cuộc anh kích tăng cường vài ngày sau đó ở phía nam thủ đô Beirut, giết chết ông Hassan Nasrallah, lãnh đạo Hezbollah, đã làm rung động khu vực. Chiến dịch thủ tiêu các thủ lĩnh phe Hamas và Hezbollah của Israel đã làm lung lay trục kháng chiến. Hệ quả là tại Syria, liên minh các lực lượng nổi dạy do lực lượng Hồi giáo Hayatari al-Sham, HTS dẫn đầu, đã tiến hành một cuộc phản công chấp nhoáng vào cuối tháng 11 đầu tháng 12, lật đổ chế độ Damas. Bị Nga và Iran, hai đồng minh lâu đời bỏ rơi, nhà độc tài Bashar al-Assad cùng người thân buộc phải bỏ chạy khỏi đất nước đến tị nạn ở Moscow. Rimmond Tanzer, chuyên gia về Trung Đông, Viện Carnegie trên kênh truyền hành Pháp Đức Arte cho rằng, đây là một đòn gián đau, một thất bại cho trục chiến lược mà Iran xây dựng từ 40 năm qua nhằm mở rộng ảnh hưởng. Nhưng đó cũng là một cơ hội để Liban thoát khỏi sự ảnh hưởng của Hezbollah, xây dựng một tương lai mới cho đất nước. Ở vùng này của xứ sở Ả Rập, sự kết thúc của chế độ Bashar al-Assad có thể được so sánh với sự sụp đổ của bức tường Berlin. Về phần Liban, điều quan trọng là phải xem xem rằng, trong các cuộc bầu cử tiếp theo này, các đảng phái chính trị tại Liban cuối cùng có thoát được ảnh hưởng không chỉ từ chế độ. Chế độ Syria trên thực tế được tiến hành ít nhiều tùy thuộc vào các giai đoạn kể từ những năm 1980 với một cuộc đàn áp đẫm máu. Trong đó, chế độ này với sự giúp đỡ của Hezbollah đã hạ sát một số đối thủ chính trị, những nhân vật rất quan trọng trong những năm 1980 và kể từ những năm 80 cho đến ngày hôm nay. Giờ đây, đây là một cơ hội chưa từng có để Liban hiện đại hóa đất nước, đúng hơn là để có thể tự giải phóng và khẳng định quyền chủ quyền của mình. Tôi nghĩ rằng Hezbollah sẽ khó mà áp đặt một ứng cử viên tổng thống hoàn toàn là người của mình. Chế độ Bashar al-Assad thất thủ, liệu đó cũng là một thất bại cho nước Nga của ông Vladimir Putin? Đây là điều mà tổng thống Nga trong buổi trao đổi với giới báo chí cuối năm theo truyền thống đã bác bỏ. Tuy nhiên, theo quan điểm của nhà địa chính trị học Ulrich Buna, sự việc cho thấy Nga khó khăn tác chiến trên hai mặt trận cùng một lúc. Trên đài LFE, ông phân tích. Và do đó, Nga thực sự khó khăn cho việc quản lý hai mặt trận. Chúng ta phải hiểu rằng, một trong những thế mạnh đặc biệt của Nga ở Syria là khả năng thực hiện các cuộc không kích quy mô lớn. Chúng tôi gần như chắc chắn rằng có khoảng 40 máy bay Nga đóng tại Memimi để thực hiện các vụ đánh bom vào các khu vực nổi dậy ở Syria. Nhưng cuộc chiến ở Ukraine đã đưa con số này rớt xuống khoảng một chục chiếc. Hầu hết trang thiết bị và binh lính của Nga ở nước ngoài, thậm chí ở Trung Á, đều được cho rút về mặt trận Ukraine vì Nga thiếu người và trang thiết bị. Và vì vậy, việc thiếu người, thiếu máy bay chiến đấu, thiếu cả bom trên máy bay quả thật khiến Nga không thể làm gì nhiều để cứu ban sát Al-Assad. Và do đó, Nga không thể làm gì khác ngoài việc đứng nhìn sự sụp đổ của Al-Assad. Sau thất bại của cuộc phán công vào mùa xuân năm 2023, quân đội Ukraine bất ngờ đánh chiếm vùng cuộc tây nam nước Nga giáp biên giới phía bắc Ukraine. Mục tiêu đặt ra là nhằm chuyển hướng quân Nga ở mặt trận phía đông mà Ukraine đang gặp khó khăn trên chiến trường. Nhưng bất thành, Ukraine giờ phải đối mặt với một mùa đông khắc nghiệt thứ ba khi Nga tăng cường oanh kích, phá hủy gần như toàn bộ các cơ sở năng lượng của Ukraine. Xuân độc leo thang khi Tổng thống Nga một lần nữa đe dọa sử dụng vũ khí nguyên tử với việc sửa đổi học thuyết hạt nhân. Cuộc chiến tại Ukraine còn bị thế giới hóa, hòa việc Mỹ và các nước đồng minh châu Âu cho phép Ukraine sau nhiều tháng đòi hỏi được sử dụng tên lửa tầm xa để bắn phá các mục tiêu quân sự trên lãnh thổ Nga. Một quan điểm không được ông Laurent Gédéon, giáo viên trường Đại học sư Phạm Lyon chia sẻ trong cuộc phỏng vấn dành cho AFI Tiếng Việt ngày 5 tháng 12, 2024. Như vừa rồi tôi đề cập đến, chiến tranh Ukraine là yếu tố quyết định thúc đẩy Nga và Bắc Triều Tiên thắt chặt quan hệ. Tổng thống Nga Putin khi thông báo về hiệp ước đối tác chiến lược toàn diện ngày 19 tháng 6 năm nay đã nêu rõ, xin trích, Trong bối cảnh và trong khuôn khổ tài liệu mà chúng tôi đã ký kết, chúng tôi không loại trừ khả năng phát triển mối quan hệ hợp tác quân sự kỹ thuật giữa Nga và Cộng hòa Dân chủ nhân dân Triều Tiên. Trong phạm vi này, mối hợp tác quân sự Nga-Bắc Triều Tiên dường như chủ yếu là để đáp ứng các yêu cầu mang tính chiến thuật, và do vậy Trung Quốc vào lúc này sẽ không phải có những lo lắng quan trọng nào về vấn đề nói trên. Quả thật, nhu cầu về đạn dược của quân đội Nga là một trong các yếu tố mạnh mẽ thúc đẩy hợp tác với Bắc Triều Tiên, và nước này cũng đã tận dùng cơ hội để thoát khỏi sự cô lập sâu sắc mà họ đang phải đối mặt. Liên quan đến việc binh sĩ Bắc Triều Tiên tham gia trực tiếp vào các cuộc giao tranh, thông báo đưa ra hồi tháng 11 năm nay về việc triển khai của khoảng 11.000 binh sĩ Bắc Triều Tiên ra chiến trường đã cho thấy rằng số binh sĩ này chủ yếu trú đóng tại vùng Kursk nằm trên lãnh thổ Nga chứ chưa phải trên lãnh thổ Ukraine. Mục tiêu nhằm đến của Moscow đó là tận dụng hỗ trợ này của Bắc Triều Tiên để lấy lại quyền kiểm soát vùng Kursk trước khi ông Donald Trump lên cầm quyền và khả năng bước vào một giai đoạn đàm phán. Thực vậy, việc chiếm lại được vùng lãnh thổ bị Ukraine chiếm đóng sẽ tức đi một láo bài ngoại giao quan trọng của Kiev. Theo quan điểm của tôi thì Trung Quốc im lặng không hành là vì nước này đã bị bất ngờ, bởi vì đối với tôi có vẻ Trung Quốc và Nga đã liên lạc với nhau trước và sau khi Nga và Bắc Triều Tiên ký thỏa thuận. Sự im lặng này theo ý tôi có thể liên quan đến việc Trung Quốc có những phân tích cho rằng động thái này thiên về chiến thuật chứ không phải là một sự thay đổi chiến lược cơ bản. Tại châu Á, năm 2024 ghi nhận căng thẳng gia tăng đột biến tại Biển Đông với những cuộc vai chạm liên tục giữa hải cảnh Trung Quốc và tuần duyên Philippines, các cuộc tập trận hải quân-không quân quy mô lớn của Trung Quốc xung quanh đảo Đài Loan. Trong khi ở bán đảo Triều Tiên, tình hình đã trở nên nóng bỏng với các vụ thử tên lửa đạn đảo của Bắc Triều Tiên. Căng thẳng bán đảo Triều Tiên còn bùng phát đến mức đáng lo ngại khi Bình Nhưỡng cho xóa bỏ mọi chỉ dấu có liên quan đến việc thống nhất hai miền. Hiến pháp Bắc Triều Tiên tháng 10 năm 2024 chính thức xem Hàn Quốc là một quốc gia thù địch, từ ngữ trong nguyên văn, và lãnh đạo Kim Jong-un đe dọa không ngừng ngại sử dụng vũ khí hạt nhân nếu bị Mỹ-Hàn tấn công. Cáng cân an ninh bán đảo Triều Tiên còn trở nên bất ổn khi Bình Nhưỡng quyết định điều hơn 11.000 quân đến Nga trong khuôn khổ hiệp ước đối tác chiến lược được ký kết giữa hai nước. Đối lại, Bình Nhưỡng có thể nhận được sự hỗ trợ về kỹ thuật công nghệ quân sự từ Nga. Eo biển Đài Loan năm 2024 cũng không lặng sóng. Trung Quốc liên tục gia tăng áp lực quân sự với các cuộc tạp trận, hải quân không quân, quy mô lớn, mô phỏng bao vây đảo mà chiến dịch hải quân mới nhất là vào ngày 10 tháng 12, 2024. Mục tiêu là nhằm chứng tỏ khả năng bao vây, bóp nghẹt Đài Loan, theo như nhận định từ một quan chức quốc phòng cao cấp của Đài Loan với AFP. Tại Biển Đông, Philippines chọn đối đầu với hải cảnh Trung Quốc xung quanh các đảo, các bãi đá ngầm có tranh chấp. Các cuộc vai chạm giữa tuần duyên hai nước đã gia tăng mạnh mẽ và có phần quyết liệt hơn, khiến các nước trong khu vực lo ngại nổ ra xung đột vũ trang. Trước các hành động hung hăng của Trung Quốc, chính quyền Manila tăng cường hợp tác quốc phòng với nhiều đối tác, từ đồng minh truyền thống là Mỹ cho đến các nước trong khu vực Nhật Bản, Úc, Pháp v.v. Đặc biệt, lần đầu tiên Philippines và Việt Nam đã quyết định thúc đẩy các hoạt động hợp tác song phương trong các lĩnh vực như an ninh, cứu trợ nhân đạo, cứu trợ thảm họa trên biển v.v. Trả lời AFP Tiếng Việt ngày 7 tháng 10 năm nay, giảng viên Laurent Gédéon, trường Đại học sư phạm Lyon, nhận định về mối quan hệ hợp tác này. Theo quan điểm của tôi, đây là vấn đề hợp tác kỹ thuật hơn là cách tiếp cận chiến lược của chính quyền Việt Nam. Vấn đề này nằm trong khuôn khổ hợp tác quân sự và an ninh cổ điển với lực lượng hải cảnh Trung Quốc. Theo tôi, trước tiên, chúng ta có thể thấy sáng kiến này phản ánh tính thực dụng của các nhà lãnh đạo Việt Nam và minh họa cho chính sách giữ khoảng cách cân bằng, vốn là đặc trưng của ngoại giao Việt Nam. Các cuộc diễn tập trung vào tháng 8 năm nay giữa thủy thủ Việt Nam và Philippines đã xác nhận điểm này. Hai bên tập trung vào hỗ trợ và cứu hộ, chứ không phải vào các hành động tấn công. Hai bên không gửi bất kỳ thông điệp thu hút nào tới Trung Quốc. Người ta cũng thấy rằng Việt Nam rất kín tiếng trong giai đoạn đỉnh điểm căng thẳng gần đây giữa Manila và Bắc Kinh. Trong nhiều kết này, ít có khả năng là Bắc Kinh nhìn nhận là có một mối đe dọa trong diễn biến hiện nay về quan hệ giữa Việt Nam và Philippines. Năm 2024 còn được đánh dấu bởi thắng lợi vẻ vang của nhà tỷ phú người Mỹ Donald Trump trong cuộc bầu cử tổng thống mang nhiều yếu tố bất ngờ, từ việc ông bị ám sát hụt cho đến việc ông Joe Biden buộc phải bỏ cuộc và để phó tổng thống Mỹ Kamala Harris la vào tranh cử giữa dòng. Theo nhà nghiên cứu về Mỹ, bà Alessandra de Hobshawfer, chủ tịch nhóm cố vấn Quỹ Marks & Deutz, German Marks & Fein, JMF, thì Donald Trump thắng cử không có gì là bất ngờ. Tuy nhiên, bà cho rằng, Điều gây ấn tượng trong việc ông Trump tái đắc cử vào năm 2024 này là việc ông ấy mở rộng thành công cơ sở cử tri của mình trong tất cả các tầng lớp dân cư ở Mỹ. Từ mọi xã hội nghề nghiệp, các thế hệ, cả trong cộng đồng xác tộc người Mỹ gốc Phi và trong Mỹ Latin. Chính sách đối ngoại không là điều người dân Mỹ quan tâm. Dù vậy, Donald Trump trở lại Nhà Trắng, ít nhất phải đối mặt với nhiều thách thức lớn, từ thương chiến Mỹ Trung và Mỹ Âu, cho đến chảo lửa Trung Đông, hồ sơ hạt nhân Iran, qua cả an ninh châu Á, đặc biệt là tại Biển Đông và bán đảo Triều Tiên, và cuối cùng là Ukraine. Tương lai nào cho nền hòa bình của đất nước vào lúc Donald Trump hứa sẽ chấm dứt xung đột trong vòng 24 giờ? Về điểm này, nữ chuyên gia người Pháp Alessandra de Hoefscheffer trên kênh truyền hình RT giải thích. Người có lập trường rõ ràng nhất về thỏa thuận mà ông Trump muốn đúc kết với ông Putin đó là việc thiết lập một vùng đệm phi quân sự giữa quân Nga và quân Ukraine dọc theo đường chiến tuyến mà trên thực tế hiện đang trồng ngõ cụt. Vùng Donbass và bán đảo Khmer sẽ được cho là thuộc sở hữu của Nga. Điều này sẽ đi kèm với một nghĩa vụ mục Ukraine phải từ bỏ tham vọng gia nhập NATO, ít nhất đã trong thời hạn 20 năm. Đấy chính là những gì đang được hình thành trong kế hoạch của ông Donald Trump. Đổi lại, Mỹ sẽ tiếp tục hỗ trợ quân sự cho Ukraine để ngăn chặn Nga, mở lại một cuộc xung đột mới tiêm ẩn. Nhưng tôi e rằng gánh nặng kinh tế quân sự nhân đạo sẽ đèn nạo lên châu Âu. Năm 2024 sẽ được ghi lại trong biên niên sử như là một năm khủng khiếp cho nước Pháp. Về đối ngoại, Pháp lại bị mất thêm các căn cứ quân sự ở châu Phi là Cộng hòa Chech và Senegal. Trong đối nội, đây là một năm đen đuổi cho tổng thống Emmanuel Macron bất chấp một thế vận hội mùa hè 2024 thành công rực rỡ, được thế giới ca ngợi hết lời. Bất chấp việc mở cửa trở lại Nhà thờ Đức Bà Paris sau 5 năm trùng tu, được cả thế giới chào mừng. Bởi vì chỉ trong vòng 1 năm, nước Pháp có đến 4 thủ tướng, lần đầu tiên tính từ năm 1934 và các chính phủ nối tiếp trong nhiều tuần chỉ dễ hạn ở việc giải quyết các hồ sơ thông thường. Nguyên nhân chỉ vì một quyết định mà được nhiều nhà chỉ trích cho lẫn đơn phương từ tổng thống Pháp cho giải toán quốc hội và tổ chức bầu cử sớm sau thất bại đảng của ông trong cuộc bỏ phiếu nghi viện châu Âu, với hy vọng tìm lại được đa số ở hạ viện. Tuy nhiên, quyết định điên rồ này của nguyên thủ Pháp đã không mang lại kết quả như mong muốn. Nghị trường Pháp không những bị phân mảnh, không có đa số rõ rệt, mà còn cho thấy sự trưởng dậy mạnh mẽ của đảng cực hữu tập hợp dân tộc LN và đảng cực tả nước Pháp bất quất LFV. Nghị trường Pháp tê liệt, không có ngân sách, đẩy nước Pháp rơi vào tình trạng mất động do thiếu đa số. Liệu rằng ông Francois Perrault, vị thủ tướng thứ tư vừa được bổ nhiệm ngay trước cuối năm, có phải chịu cùng số phận như người tiền nhiệm Michel Barnier, chỉ tồn tại được 3 tháng do không vượt qua được cuộc bỏ phiếu bất tính nhiệm chính phủ hay không? Nỗi ngờ vực chưa có lúc nào lớn như hiện nay. Bế tắc chính trị xảy ra vào lúc thăm hụt ngân sách đạt mức kỷ lục. Với mức nợ công lên đến hơn 110% so với GDP, tức ở khoảng hơn 3.100 tỷ euro. Trước nguy cơ đất nước trong tình trạng mất phương hướng và bất động kéo dài, ông Alain Menck, một cây bút thời luận, trên đại phát thanh France 23 cảnh báo, nước Pháp chỉ có thể thoát khỏi sự bế tắc chính trị hiện nay bằng một cuộc bầu cử mới, hoặc Tổng thống, hoặc là Pháp. Một điều chắc chắn, các rối reng chính trị đã làm suy yếu rõ rệt vai trò của Pháp trên trường quốc tế, đặc biệt là trong lòng khối Liên Hiệp Châu Âu.