VÌ SAO GỌI LÀ HÀO KHÍ ĐÔNG A?

Ta thường tới bữa quên ăn, nửa đêm vỗ gối, ruột đau như cắt nước mắt đầm đìa. Chỉ giận chưa thể xả thịt, lột da, ăn gan, uống máu quân thủ. Dẫu cho trăm thân ta phơi ngoài nội cỏ, nghìn thây ta bọc trong da ngựa, cũng nguyện xin làm. Nhưng ai từng học, từng đọc hình tướng sĩ của Trần Quốc Tuấn, không thể quên những câu này. Đó chính là Hảo Khí Đông A. Hảo Khí Đông A là gì? Tinh thần sa thát là gì? Vì sao nhà Trần lại duy trì kết hôn nội tổng? Nhà Trần có bao nhiêu đời vua? Đâu là những chiến công hiển hách nhất của triều đại nhà Trần? Đó sẽ là chủ đề của câu chuyện ngày hôm nay với bình luận viên Hải Thanh, Lịch sử Việt Nam. Nhà Trần là triều đại được lưu danh với những chiến công hiển hách trong lịch sử Việt Nam. Nhà Trần chính thức bắt đầu khi Lý Triệu Hoàng, nữ hoàng đế duy nhất trong lịch sử nước ta, nhường ngôi cho Trần Cảnh vào năm 1225 và kết thúc khi nhà Trần bị Hồ Quỹ Ly chuất ngôi vào năm 1400. Tổng cộng, nhà Trần chỉ vì nước ta 175 năm qua 12 đời vua. Những năm đầu tiên, khi Trần Cảnh còn nhỏ tuổi, toàn bộ quyền hành của nhà Trần đều do một tay Trần Thủ Độ nắm quyền. Chính Trần Thủ Độ đã âm thầm ép Lý Triệu Hoàng nhường ngôi cho cháu mình là Trần Cảnh. Trong giai đoạn nắm giữ quyền lực, nhà Trần vẫn đóng đô ở Thang Long, kinh đô của triều đại cũ là triều đại nhà Lý. Nhà Trần tiếp tục mở rộng và phát triển sự hương thị có từ thời nhà Lý. Các hoàng đế nhà Trần cũng xây dựng bộ máy chính quyền hoàn thiện hơn so với nhà Lý, tạo ra một hệ thống đặc biệt. Trong đó, các hoàng đế sẽ sớm nhường ngôi cho thái tử và lui về làm thái thượng hoàng. Tuy nhiên, vẫn cùng vị hoàng đế mới điều hành chính sự. Điều đặc biệt giữa triều nhà Trần là lực lượng quân đội được chú trọng phát triển, đủ sức đánh dẹp các cuộc nội loạn và đương đầu với quân đội các nước xung quanh. Có thể nói, về võ công, nhà Trần cực kỳ nổi bật. Lực lượng quân đội nhà Trần thiện chiến nhất là thủy binh, rồi kỹ binh, bộ binh và tượng binh. Chính sách chia thực ấp cho các thân tộc trong họ. Mỗi thế lực trong dòng họ đều có quân đội tinh nguyện là nền tảng giúp quân đội nhà Trần đánh bại được cuộc xâm lược của quân đội nhà Nguyên đế cung Mông Cổ 3 lần vào các năm 1258-1285-1288. Nhiều tôn thất hoàng gia như Triều Minh Đại vương Trần Quang Khải, Triều Văn Đại vương Trần Nhật Duật, Hương đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn, Nhân Huệ Vương Trần Khánh Dư đều là những tướng cầm quân tài ba. Họ Trần là một họ phổ biến của người Á Đông, cả Việt Nam và Trung Quốc. Tổ tiên nhà Trần vốn làm nghề chai lưới, có gốc là người đất Mân Việt, ở tỉnh Phúc Kiến, di cư đến đất Đại Việt, đầu tiên ở xã Yên Sinh, huyện Đông Triều Quảng Ninh, sau rời đến Tức Mạc thuộc Nam Định bây giờ. Người họ Trần đầu tiên đến Đại Việt là Trần Kinh, đến định cư tại làng Tức Mạc, nay thuộc phường Lộc Vượng, thành phố Nam Định, sống bằng nghề chai lưới vào đầu thế kỷ thứ 12. Vốn sống bằng nghề này, họ Trần thường sinh sống làm ăn ở những vùng cửa biển, những vùng ven sông, đến đời Trần Lý là ông nội của Trần Khánh, đã trở thành một cựu tổng có thế lực ở vùng Hải ấp. Trong buổi đầu, con cháu nhà Trần đều được đặt theo tên những loài cá, ví dụ như cá chép đó là Trần Lý, cá dưa là Trần Thừa, bố của Trần Khánh, cá leo là Trần Liễu, hay cá ngừ là Trần Thị Dung. Một điều đặc biệt của nhà Trần đó là việc duy trì kết hôn nội tộc. Theo quan niệm Á Đông, giữa những người cùng họ đều không được kết hôn với nhau, nhưng nhà Trần lại khuyến khích hôn nhân nội tộc nhằm đảm bảo tính thuần nhất của dòng họ và củng cố sự vững chắc của vương triều, ngăn ngừa lọt ngôi vua vào tay dòng họ khác. Ngay từ khi vị vua đầu tiên của nhà Trần lên ngôi, nhà Trần đã yêu cầu con cháu kết hôn trong nội tộc, nhất là các vị hoàng đế. Sử sách thông kê rằng nhà Trần có khoảng 35 cuộc kết hôn nội tộc như vậy. Chính sách hôn nhân nội tộc của nhà Trần xuất phát từ chính nguyên nhân lịch sử, bởi nhà Trần đã lấy ngôi nhà Lý bằng biện pháp hôn nhân. Nhà Trần từ vai trò ngoại thích của nhà Lý đã giành ngôi, khi mà Lý Triệu Hoàng nhường ngôi cho chồng là Trần Khánh, mà nói đúng hơn là bị ép nhường ngôi. Để tránh họa ngoại thích, nhà Trần đã chủ trương chỉ kết hôn với người chồng họ. Và nói đến nhà Trần là nói đến hào khí Đông A. Hào khí Đông A là gì? Hào khí thì nhiều người chúng ta đã biết, hào khí ở đây là ý chí hào hùng, khí chất mạnh mẽ. Còn Đông A, theo lối triết tự, họ Trần được gọi ẩn dụ là Đông A, do chữ Trần được gáp bởi hai chữ Đông và A. Theo đó, khi nhà Trần giành chiến thắng liên tiếp trong 3 cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông, khí thế chiến đấu của quân dân nhà Trần ngày càng hưng hực khí thế và được gọi là hào khí Đông A. Đây là tinh thần chung của nhà Trần, tinh thần chống giặc xâm lược, không chỉ là giặc phương Bắc. Và sau này, nó cũng được dùng cho những hoàn cảnh khác, những bối cảnh khác, với ý nghĩa là tinh thần chống lại quân xâm lược. Nhà Trần có hào khí Đông A và có tinh thần sa thát. Sa thát là hai chữ được viết bằng mực hoặc được xăm lên tay tướng sĩ nhà Trần, đôi khi được viết lên lá cây rừng. Trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên lần thứ 2 vào năm 1285, biểu lộ quyết tâm giết giặc thát. Sa thát là giết, còn thát ở đây là tên gọi chung của người Mông Cổ. Trong tác phẩm Lá cờ theo sáu chữ vàng của tác giả Nguyễn Huy Tưởng viết về Trần Quốc Toản, có đề cập đến chuyện này. Hình ảnh lá cờ theo sáu chữ vàng dựa vào điển tích sáu chữ Hán, đó là phá cường địch, báo hoàng ân, nghĩa là phá giặc mạnh, báo ơn vua, để nâng cao sĩ khí cho quân đội của Trần Quốc Toản. Bằng ngòi bút của mình, nhà văn Nguyễn Huy Tưởng đã miêu tả như thế này. Người viết, người châm, người được châm đều say xưa quên cả sự đời. Hoài văn, tức là Trần Quốc Toản, ngây người đứng xem những cánh tay máu ứa ra lẫn với màu tràm, màu mực. Một gã vừa được châm xong, nghiến răng nói, thề không đội chơi chung với giặc thát. Hoài văn ngắm nhìn kỹ cánh tay đỏ xám. Những đường ngang dọc hiện lên rõ mồn một hai chữ sa thát. Mắt hoài văn hoa lên. Hoài văn nhìn những người bạn trẻ của mình và rưng rưng nước mắt. Người nào cũng đang sôi nổi như sắp lăn xả vào quân thủ. Những cánh tay của họ hằn lên hai chữ sa thát ngang tàng, dơ lên như chống đỡ nước non. Mắt hoài văn lóa lên, thấy nhàn nhàn khắp trời đất những chữ sa thát, sa thát, sa thát ghê gớm. Hoài văn cởi áo bào, để lộ nửa thân trắng trèo, chia cánh tay ra và nói Thích hai chữ sa thát vào cánh tay cho ta với. Sau này bác Hồ có viết về anh hùng trẻ tuổi Trần Quốc Toản như sau Quốc Toản là trẻ có tài, mới 16 tuổi ra oai trận tiền. Mấy lần đánh thắng quân nguyên, được phong làm tướng cầm quyền Bình Nhung. Thật là một đấng anh hùng, trẻ con Nam Việt nên cùng nói theo. Và hào khí Đông A cũng như tinh thần sa thát cắn liền với ba lần kháng chiến chống quân Mông Nguyên của nhà Trần. Cuối thế kỷ thứ 12, đầu thế kỷ thứ 13, khi Đế quốc Mông Cổ được thành lập và tiến hành xâm lược nhà Nam Tống, lập ra nhà Nguyên ở Trung Quốc để bành trướng thế lực xuống phía Nam, chúng đã tiến hành các cuộc chiến tranh xâm lược quy mô lớn. Ba lần nhà Trần giành chiến thắng là vào các năm 1258, 1285 và 1288. Để vẫn dễ nhớ thì năm 8 sau đó đến 85 đảo ngược cho nhau và cuối cùng là 88, hai con số lập lại. Sử sách Việt Nam và Trung Quốc nêu số quân Nguyên không thống nhất, nhưng tổng thể qua ba chiến dịch lớn cùng với những cuộc giao tranh lẻ tẻ thì tổng số quân đội nhà Nguyên, Mông đặt chân đến Đại Việt là rất đông đảo với số lượng tối đa có thể ước tính lên đến hơn 80 vạn người. Điều này phản ánh quy mô cuộc chiến mà nhà Nguyên đã nỗ lực huy động một lực lượng lớn trên chiến trường Đại Việt. Câu khẩu ngữ đồng như quân Nguyên cũng từ đây mà ra. Sau thất bại lần thứ ba vào năm 1288 ở Đại Việt, Phố Thất Liệt vẫn chưa muốn đỉnh chiến. Ba lần thất trận, nhà Nguyên vẫn muốn tiếp tục ra kế hoạch xâm chiếm lần thứ tư. Sau các năm sau, nhà Nguyên tiếp tục muốn trinh phạt Đại Việt nhưng chưa gặp thời cơ thuận tiện. Có năm sắp tiến quân thì tướng chết nên hoãn binh. Có năm thì nhà Nguyên gặp nội loạn trong nước nên phải lo đánh dẹp. Tới năm 1294 lại định điều binh một lần nữa thì chính hốt Thất Liệt chết. Cháu nội là Nguyên thành tông lên ngôi không muốn gây chiến với Đại Việt nữa. Việc chiến tranh với nhà Nguyên từ đó mới chấm dứt. Theo một số các nhà nghiên cứu, chiến thắng của nhà Trần có được nhờ vào sự sáng suốt của các tướng lĩnh trong chiến lược, đứng đầu là Trần Hương Đạo. Vườn không nhà Trống nổi tiếng là thành công. Người Mông Cổ đi đánh xa, lương thực không được vận chuyển đầy đủ mà chỉ mong cướp bóc của dân bản địa để nuôi quân. Nên khi chúng ta áp dụng vườn không nhà Trống thì quân Mông Cổ dễ bị khốn đốn vì thiếu lương. Sử liệu nhà Nguyên thường quy kết cho khí hậu nóng ẩm và địa hình nhiều rưng núi khiến quân Nguyên phải thất bại. Nhưng có lẽ đó chỉ là một sự đổ thừa cho thất bại mà thôi. Bởi thực tế cho thấy quân Mông Cổ vẫn chiến thắng Nam Tống và Miễn Điện trong những điều kiện tương tự. Và quan trọng nhất là tinh thần toàn dân đánh giặc, cam thù giặc như trong hình tướng sĩ Trần Quốc Tuấn có viết, xin được nói lại một lần nữa. Ta thường tới bữa quên ăn, nửa đêm vỗ gối, ruột đau như cắt, nước mắt đầm địa. Chỉ giận chưa thể xả thịt, lột da, ăn gan, uống máu quân thủ. Dẫu cho trăm thân ta phơi ngoài nội cỏ, nghìn thây ta bọc trong giang ngựa, cũng nguyện xin lạm. Tổng kết lại, nhà Trần kéo dài 175 năm với 12 đời Hoàng đế. Nhà Trần là một triệu đại nổi bật trong lịch sử Việt Nam. Trang sử về nhà Trần nằm trong số những trang sử sáng nhất để lại nhiều bài học cho đời sau, đặc biệt trói lọi với thành tích chống giặc ngoại xâm.