Xà bông Cô Ba – Huyền thoại xà bông Việt trước năm 1975

Mai Thêu
518 người theo dõi
Xà bông Cô Ba, huyền thoại xà bông Việt trước năm 1975.
Với mong muốn tạo ra một sản phẩm có khả năng phục vụ đại chúng,
cạnh tranh trực tiếp với hàng Pháp,
doanh nhân giàu có Trương Văn Bền đã sản xuất ra xà bông Cô Ba vào năm 1932.
Kể từ thời điểm đó, cục xà bông nhỏ có in hình một người phụ nữ Việt Nam,
tóc búi cao, tráng rộng, đã làm mưa làm gió thị trường Việt trong suốt nhiều thập kỷ,
thậm chí còn đánh bật cả sản phẩm ngoại nhập của Pháp.
Tuy nhiên, số phận của xà bông Cô Ba cũng giống như thương hiệu Việt cùng thời khác.
Khi đất nước mở cửa, đổi mới, cũng là lúc nó bắt đầu lụi tàn.
Cha đẻ của xà bông Cô Ba là ông Trương Văn Bền, sinh năm 1883, bức năm 1956,
được sinh ra tại chợ lớn Sài Gòn, trong một gia đình có truyền thống làm nghề thụ công.
Ông Trương Văn Bền học rất giỏi và được Pháp tuyển dụng làm ký lục thượng thư.
Thế nhưng chỉ 2 năm, ông đã nghỉ làm để về buôn bán ở cửa hàng của gia đình.
Trương Văn Bền bắt đầu sự nghiệp buôn bán riêng vào năm 1901, khi ông mở một cửa tiệm tạm hóa nhỏ,
gần một con kênh ở số 40, Hoa Thu, Campuch, đường Kim Biên, chợ lớn.
Ông dần mở rộng việc làm ăn bằng cách mua sĩ từ các thương gia Trung Quốc,
rồi bán lại cho các tiệm tạm hóa lẻ để ăn lời khoảng trên lệch.
Do đó, ông tích lụy được một khoảng nhỏ.
Đến năm 1905, Trương Văn Bền mở một sưởng sản xuất và tinh luyện dầu ở Thủ Đức.
Sưởng làm ăn phát đạt, nên ông có tiền mở tiếp hai nhà máy xay xác gạo ở chợ lớn,
rồi mở khách sạn nhưng lợi nhuận chủ yếu vẫn từ sưởng tinh dầu.
Đến năm 1918, ông Trương Văn Bền tiếp tục mở sưởng dầu thứ hai.
Sưởng này sản xuất đa hệ, từ dầu nấu ăn đến dầu dừa,
dầu castor, dầu cao su và các loại dầu dùng trong kỹ nghệ.
Vào năm 1920, sưởng của ông Trương Văn Bền đã sản xuất khoảng 10 tấn dầu các loại mỗi ngày,
chủ yếu phân phối dầu thâu dầu cho các bệnh viện,
hiệu thuốc miền Nam và xuất khẩu dầu dừa đi Pháp và Mỹ.
Đến giữa thạch niên 1920, các nông trại của ông Bền ở Mỹ Tho và Đồng Tháp 10
đã đủ khả năng cung ứng phần lớn nguyên liệu thô cho các sưởng sản xuất của ông.
Kinh doanh thành công, ông Trương Văn Bền trở nên cực kỳ giàu có.
Tuy nhiên, ông vẫn quyết định lớn sân sang lĩnh vực sản xuất xà bông,
thành lập công ty xà bông Việt Nam, Savon Việt Nam vào năm 1932.
Bắt cho thời đó xà bông nhập khẩu từ Pháp đang thống lĩnh thị trường.
Xà bông Cô Ba khi đó được tạo nên với công thức rất đơn giản, 72% là dầu dừa, còn lại là sút và hương liệu.
Tại sao gọi là xà bông Cô Ba?
Có một sự thật là xà bông Việt Nam của ông Trương Văn Bền ban đầu không hề có chữ nào ghi là Cô Ba cả.
Lý do người ta gọi xà bông Cô Ba là do trên hộp giấy có in hình một người phụ nữ đẹp,
búi tóc đặc trưng Việt Nam, còn trên cục xà bông thì cũng in nổi, hình một người phụ nữ nhìn nghiêng.
Người miền Nam lúc đó ít có thói quen gọi sản phẩm theo tên, có thể do khó đọc,
khó nhớ, nhất là hàng ngoại và cũng vì nhiều người vốn không biết chữ, họ gọi theo logo sản phẩm.
Cách gọi tên đó đến từng bây giờ vẫn còn thông dụng như dầu ăn con két,
dầu ăn con voi đỏ, thay vì gọi là dầu Nakidako, dầu tương an.
Vậy Cô Ba là ai? Theo nhiều người đó là vợ ông Trương Văn Bền, bà Trần Ngọc Trà,
người từng được coi là hoa khôi lục tỉnh. Do rất yêu vợ mình nên ông Bền đã dùng hình ảnh bà
đặt cho nhãn hiệu xà bông. Một số người lại cho rằng Cô Ba có thể là Cô Ba Thiệu,
người con gái trả vinh sát nước hương trời, đã đăng quang Miss Saigon hơn 150 năm trước.
Ở Việt Nam, chân dung Cô Ba Thiệu từng được vẽ rồi in thành tem với số lượng phát hành lớn
chưa từng có tại Đông Dương. Nên rất có thể, nhân dân Trương Văn Bền chọn Cô Ba Thiệu
làm người mẫu quảng cáo thương hiệu xà bông Cô Ba là để bày tỏ lòng tự hào dân tộc một cách kiến đáo.
Thành công nhờ các chiến dịch marketing ấn tượng
Trong thập niên 1930, xà bông Cô Ba chỉ mới phân phối ở Sài Gòn chợ lớn, gia đình, biên hòa.
Tuy nhiên, ông Trương Văn Bền và các con đã nâng tầm xà bông Cô Ba nhờ những chiến lược
marketing cực kỳ độc đáo và hiện đại. Từ năm 1959, công ty thuê một đoàn võ thuật đi cổ động
cho xà bông Cô Ba từ Sài Gòn ra đến tận Quảng Trị, với ước muốn phân phối hàng 9 hãng
đến tận Tây Nghị Tiêu Dùng. Nhờ vậy, tiếng tăm xà bông Cô Ba ngày càng lang xa.
Không những vậy, ông Trương Văn Bền cũng rất chú trọng việc quảng bá xà bông Cô Ba trên báo chí.
Điểm nhớ là trong một quảng cáo, xà bông Cô Ba thường chạy dòng tích,
người Việt Nam nên xài xà bông Việt Nam. Cách quảng cáo này của ông Trương Văn Bền
đã đánh vào lòng yêu nước, tự hào dân tộc để vận động về việc dùng Hà Nội.
Nhận thấy việc quảng bá trên các ấn phẩm thành công, ông Trương Văn Bền tiếp tục phủ giày đặt
các dòng quảng cáo xà bông Cô Ba trên app fix, trên xe điện, xe hơi, trên áo đấu cầu thủ bóng đá.
Thậm chí, ông Bền còn đưa hình ảnh xà bông Cô Ba vào các bài hát của những
thể loại âm nhạc được ưu chuộng thời đó như Ca Vọng Cổ, Tuần Cải Lương.
Một chiêu quảng bá xà bông Cô Ba khác cũng được ông Trương Văn Bền kể lại trong hồi ký.
Hồi đó, tạp hóa chỉ mua các món đồ thông dụng, đem lại cho họ mua lợi hàng ngày.
Tôi bên huy động một tuốt người hàng ngày đi đến các tiệm tạp hóa, hỏi có xà bông Cô Ba bán không?
Hệ có thì một xu, hai xu, bằng không thì đi chỗ khác.
Đặc biệt trước khi bước chân ra khỏi tiệm, liền nói với lại một câu,
sao không mua xà bông Việt Nam về bán? Thứ đó tốt hơn xà bông khác nhiều.
Cứ hết người này tới người khác hỏi. Thế nào chữ tiệm cũng phải để ý, mua thử xà bông Cô Ba về bán.
Nhờ những chiến lược kinh doanh độc đáo, xà bông Cô Ba ngày càng bán được nhiều hàng.
Cuối thập nhiên 1940, xà bông Cô Ba trở thành thương hiệu xà bông bán chảy nhất trên toàn cõi Đông Dương,
từ đó đánh bật sự độc quyền của hàng xà bông Marseille của Pháp tới bây giờ.
Sự thành công của xà bông Cô Ba khiến nhiều người khác cũng lao vào kinh doanh mặt hàng này.
Như bà Đốc Phủ Mầu ra xà bông Con Cọp, ông Ballet ra xà bông Nam Kỳ,
cũng có biểu tượng người đàn bà Việt Nam như xà bông Cô Ba.
Ông Nguyễn Phú Hữu ra xà bông 3 sao ở Cần Thơ.
Năm 1954, xà bông Cô Ba còn phải cạnh tranh với xà bông Mỹ, trong đó đáng kể nhất là xà bông Lifebuoy.
Nhưng sau tất cả, các dòng sản phẩm đó cũng không thể địch lại xà bông Cô Ba,
sản phẩm giá rẻ được đầu tư cả về chất lượng, lận các chiến dịch marketing rầm rộ.
Sau năm 1948, Trương Văn Bền chuyển sang sống tại Paris để lại gia tài cho những nước con trai của ông tiếp khoản.
Các nhà máy mà ông đặt nền móng từ bước đầu tiên tiếp tục phát triển thịnh vượng đến những năm 1950 và 1960,
vốn đầu tư lên đến 90 triệu đô vào năm 1971 và sản xuất 4.000 tấn xà bông dạt, 1.800 tấn xà bông thơm hằng năm.
Giang Nang ngày trở lại
Xà bông Cô Ba cũng thăng trầm theo thời cuộc.
Sau năm 1975, công ty Trương Văn Bền và các con trở thành nhà máy hợp dân xà bông Việt Nam
thuộc Bộ Công nghiệp Nhẹ.
Kể từ đó, doanh thu của công ty liên tục sụt giảm.
Đến năm 1995, công ty đổi tên thành Phương Đông khi bị tập đoàn đa quốc gia Broughton Gamble P&G thâu tám.
Thời gian đầu về một nhà với P&G, xà bông Cô Ba vẫn chưa bị ghẽ lạnh.
Tuy nhiên, theo thời gian, thương hiệu này gần như bị lãng quên.
Xà bông Cô Ba không bị khai tử nhưng sống lai lác và xuất hiện khiêm tún trong một vài siêu thị.
Từ đó, đã trở thành thương hiệu văn bóng một thời.
Năm 2014, công ty Phương Đông quyết định hồi sinh xà bông Cô Ba.
Thế nhưng thương hiệu này vẫn vô cùng mờ nhạt giữa một thị trường đầy rẫy sự cạnh tranh gai gắt.
Đến năm 2017, hy vọng của xà bông Cô Ba lại được nhiên nhóm
khi công ty cổ phần đầu tư thương mại bất động sản An Dương Thảo Điền
H.A.R. tỏ ý muốn hồi sinh thông qua việc đầu tư cải tiến sản phẩm.
Tuy nhiên, đến đầu năm 2019, lãnh đạo H.A.R. chia sẻ rằng công ty vẫn chưa dám rớt
nhiều vốn cho xà bông Cô Ba vì không có nhiều vốn cho thị trường tiêu dùng nhanh.
Ngày nay, xà bông Cô Ba vẫn được sản xuất và phân phối bởi công ty Phương Đông
tại nhà máy xà bông Việt Nam cũ ở 40 Kim Biên chợ lớn.
Dẫu vậy, sản phẩm huyền thoại này chỉ tồn tại lai lác tại một số cửa hàng tạp hóa.
Tại cửa hàng Ngọc Loan ở 36 Kim Biên, xà bông Cô Ba được bán sỉ với giá 40.000 đồng
một lô 10 cục xà bông. Nếu chịu tìm kiếm,
người tiêu dùng vẫn có thể mua lẻ một cục với giá 4.000 đồng.
Có lẽ xà bông Cô Ba tồn tại không phải vì lý do kinh tế,
mà vì nó đã trở thành món quà lưu nghiệm ý nghĩa cho những ai ghé thăm Sài Gòn hoa lệ.
