Ngày hôm nay hãy cùng chúng mình tìm hiểu về dân tộc H’mông – một trong những dân tộc thiểu số độc đáo và giàu bản sắc văn hóa ở Việt Nam. Video dẫn dắt bạn khám phá lịch sử di cư hàng nghìn năm, bắt đầu từ vùng đất Tam Miêu, Trung Quốc, đến quá trình định cư tại những đỉnh núi cao phía Bắc Việt Nam.
Tìm hiểu đời sống của người H’mông qua phong tục canh tác nông nghiệp, từ những thửa ruộng bậc thang trứ danh đến nghề dệt vải lanh truyền thống. Không thể bỏ qua các nghi lễ tâm linh đặc sắc với niềm tin "mọi vật đều có linh hồn", hay phong tục cướp vợ từng gây tò mò.
Ngoài ra, video còn mang đến hình ảnh những bộ trang phục sặc sỡ, đồ trang sức tinh xảo, cùng các món ăn đậm chất núi rừng như mèn mén, thắng cố, rượu ngô và rượu táo mèo. Cùng hòa mình vào các lễ hội sôi động như lễ Gầu Tào, Tết Độc lập, với những trò chơi dân gian, thi thổi khèn, đua ngựa đầy hào hứng.
Đây là bức tranh sống động về người H’mông – từ lịch sử đến hiện tại – góp phần làm giàu bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam.
Cảm ơn quý khán giả đã theo dõi video. Hẹn gặp lại ở video tiếp theo!
Chào mừng tất cả các bạn đã đến với kênh Vẻ đẹp Thái Nguyên
Hôm nay chúng ta sẽ cùng nhau khám phá một trong những dân tộc thiểu số lâu đời và giàu và sắc nhất Việt Nam
Đó chính là người Hơ Mông
Bạn đã bao giờ thắc mắc rằng vì sao trang phục của họ lại sạc sỡ đến thế?
Liệu có phải ai cũng biết rằng người Hơ Mông từng trải qua một hành trình thiên di đầy gian đan hàng nghìn năm trước khi định cư tại đất nước Việt Nam này?
Hãy cùng mình khám phá về nguồn gốc cuộc sống và những nét văn hóa độc đáo của người Hơ Mông nhé!
Người Hơ Mông là một trong những dân tộc thiểu số có lịch sử lâu đời và phong phú nhất tại khu vực Đông Nam Á
Theo các nghiên cứu lịch sử và nguồn ngữ học, người Hơ Mông có nguồn gốc từ vùng đất Tam Miêu
nằm ở phía nam sông Dương Tử thuộc Trung Quốc ngày nay, nơi họ sinh sống khoảng 4-5.000 năm trước
Tam Miêu theo truyền thuyết và tài liệu cổ là vùng đất của các bộ tộc Bách Việt
với nền văn hóa đa dạng và phát triển từ rất sớm.
Tuy nhiên, khi người Hán dần mở rộng lãnh thổ về phía nam,
các cuộc xâm lược và chính sách đồng hóa mạnh mẽ đã đẩy người Hơ Mông vào các cuộc chiến tranh khốc liệt
và khiến họ phải di cư về phía tây và phía nam.
Quá trình di cư này kéo dài hàng nghìn năm qua nhiều thế hệ tạo nên một hành trình lịch sử đầy gian nan và thách thức.
Người Hơ Mông đã phải vượt qua các dãy núi hiểm trở, xuyên qua những vùng đất hoang sơ,
liên tục di chuyển để tìm kiếm vùng đất mới, tránh sự xâm lấn và áp bức từ các đế chế phương Bắc.
Đến khoảng thế kỷ 17-18, trước sức ép từ các cuộc nổi dậy chống lại triều đình phong kiến nhà thanh cũng như những xung đột nội bộ,
người Hơ Mông bắt đầu thiên di về phía nam, tìm đến các vùng đất ở Đông Nam Á,
bao gồm Việt Nam, Đào, Thái Lan và Myanmar.
Tại Việt Nam, họ chủ yếu định cư ở các vùng núi cao như Hà Giang, Cao Bằng, Lào Cai, Yên Bái, Sơn La và Nghệ An,
nơi có địa hình hiểm trở khí hậu mát mẻ, phù hợp với lối sống nương dẫy và canh tác lúa nương truyền thống.
Quá trình di cư này không chỉ là hành trình sinh tồn mà còn là cuộc hành trình gìn giữ văn hóa và bản sắc dân tộc.
Trên những vùng đất mới, người Hơ Mông đã mang theo những giá trị văn hóa, tập quán, ngôn ngữ và tiếng ngưỡng riêng,
tạo nên một bản sắc văn hóa độc đáo.
Ngày nay, mặc dù có sự hòa nhập với xã hội hiện đại,
người Hơ Mông vẫn giữ vững những nét văn hóa đặc sắc của mình qua các lễ hội, trang phục truyền thống, âm nhạc và các tiếng ngưỡng dân gian phong phú.
Với lịch sử di cư lâu dài và đầy biến động,
người Hơ Mông đã chứng tỏ được tinh thần kiên cường, khả năng thích nghi mạnh mẽ và sự bảo tồn các giá trị truyền thống,
trở thành một phần không thể thiếu trong bức tranh đa dạng văn hóa của Việt Nam và khu vực Đông Nam Á.
Theo Tổng Điều tra Dân số và Nhà ở năm 2019,
người Hơ Mông ở Việt Nam có dân số là 1.393.547 người,
đứng hàng thứ 6 trong bảng danh sách các dân tộc ở Việt Nam.
Cư trú tại 6-2 trên tổng số 63 tỉnh, thành phố tập trung tại
Hà Giang 292.677 người, chiếm 31,9% dân số toàn tỉnh
Điện Biên 228.279 người, chiếm 34,8% dân số toàn tỉnh
Sơn La 200.480 người, chiếm 14,6% dân số toàn tỉnh
Lào Cai 183.172 người, chiếm 23,8% dân số toàn tỉnh
Về ngôn ngữ, thuộc hệ Hơ Mông Giao,
tên gọi của người Mông cũng nói nên văn hóa của họ rất rõ.
Người Mông ở Việt Nam trước kia được gọi là người Mèo hay còn gọi là Miêu.
Từ Miêu theo từ Hán Việt chỉ cư dân trồng trọt gắn với cỏ cây với ruộng vườn.
Về canh tác nông nghiệp, người Mông là cư dân trồng trọt chứ không phải trăn nuôi.
Người Mông rất thạo nông nghiệp, họ sống trên đỉnh núi cao và có hai hình thức canh tác
là làm nương rẫy và trồng núa nước.
Người Mông cho rằng trước kia họ đã từng sống ở đồng bằng và họ cũng làm ruộng
nên khi nên núi cao sinh sống thì bên cạnh nương rẫy,
ở nhiều vùng người Mông cũng phạt núi để làm thành những bậc thang
để có thể giữ nước bên trong để trồng núa nước.
Trình độ trồng núa nước trên các thửa ruộng bậc thang của người Mông rất cao.
Điều này gắn với lịch sử người Mông có một truyền thống trồng núa nước nâu đời.
Người Mông là một dân tộc rất đặc biệt, họ thích nghi với mọi điều kiện, hoàn cảnh sống.
Tại những nơi điều kiện, hoàn cảnh sống mới thì họ sáng tạo ra những hình thức canh tác mới
cũng như những điều kiện văn hóa cho phù hợp với điều kiện sinh sống mới của mình.
Nhóm người Mông được phân thành nhiều nhóm như Mông đơ hay gọi là Mông trắng,
Mông đu hay gọi là Mông đen, Mông lành hay gọi là Mông hoa,
Mông si hay gọi là Mông đỏ, Mông rua hay gọi là Mông xanh,
Mông rúa hay gọi là Mông bán.
Sở dĩ người Mông được phân biệt thành các nhóm như vậy
là dựa trên sự khác nhau về trang phục và ngôn ngữ giữa các nhóm Mông.
Ví dụ, người Mông trắng mặc váy màu trắng,
người Mông đen thì mặc váy thiên về màu đen nhiều hơn.
Ngoài ra các nhóm người Mông còn được phân biệt dựa trên ngôn ngữ.
Mỗi nhóm Mông có những từ vượng cơ bản giống nhau
nhưng cũng có rất nhiều từ địa phương khác nhau.
Người Mông sống ở rất nhiều tỉnh ở Việt Nam
nhưng ở mỗi tỉnh họ sống tập trung ở một vài huyện trong tỉnh đó.
Họ rất ít khi sống xem kẽ với các dân tộc khác
mà thường cư trú tập trung trong dân tộc mình.
Nhà của người Mông thường là nhà sàn, nhà gỗ lập tranh, nhà trình tường đất,
nhà chẹt có 3 gian 2 trái, có từ 2 đến 3 cửa,
gian giữa đặt ban thờ, hai bên là bếp và bùa ngủ.
Mỗi nhà mở từ 2 đến 3 cửa ra vào.
Hằng ngày đối với phụ nữ chỉ được đi lại qua cửa phụ.
Ở vùng cao núi đá, mỗi nhà có một khuôn viên riêng
cách nhau bằng bức tường xếp đá cao khoảng gần 2 mét.
Về tình dưỡng của người Mông,
người Mông cho rằng mọi vật đều có linh hồn và ngôi nhà cũng như vậy.
Trong ngôi nhà có thần cửa, thần cột, thần bếp, ma nhà
để bảo vệ người Mông trước mọi thế lực.
Khi đã ra khỏi nhà thì không có các thần trong ngôi nhà bảo vệ nữa
thì thường dễ gặp phải rủi ro, bất chắc hoặc có thể bị ma quỷ hạm hại.
Vì vậy, khi ra khỏi nhà, người ta phải có một vật gì đó đem theo mình
như thứ buồn để bảo vệ họ khỏi ma quỷ.
Bên cạnh đó, người Hợm Mông cũng bị ảnh hưởng bởi Nho Giáo, Đạo Giáo và Phật Giáo.
Tuy nhiên, các loại tôn giáo này đều hòa quyện cùng với vật linh giáo.
Vì vậy, thầy cúng người Hợm Mông luôn giữ vai trò trung gian giữa con người và thần linh.
Ngoài thờ cúng tổ tiên, mỗi gia đình còn cúng ma bếp, ma cửa, ma buồng.
Trong dòng họ thì thờ cúng ma dòng họ.
Ở phạm vi cộng đồng dân cư có thờ cúng ma bản,
bao gồm các thần phù hộ và thổ thần của bản.
Cúng cầu mưa hoặc cầu nắng, cúng diệt trừ, sâu bọ.
Về cấu trúc gia đình, người Mông là dân tộc theo chế độ phụ hệ.
Tính phụ quyền trong gia đình người Mông rất mạnh.
Người đàn ông đóng vai trò quyết định mọi việc trong gia đình
và là người thừa kế tài sản trong gia đình.
Người phụ nữ không được thừa kế tài sản trong gia đình.
Khi lấy chồng thì thứ tài sản duy nhất người con gái được mang về nhà chồng
là những đồ trang sức bằng bạc và váy áo.
Người Mông thường có quan hệ hôn nhân trong nội tộc.
Còn hôn nhân với các dân tộc ở bên ngoài thì cũng có nhưng rất ít.
Việc dựng vợ gãi chồng là để có con cái nối dõi tông đường
đồng thời nâng cao uy tín của dòng họ
cũng như tăng lực lượng lao động cho gia đình.
Nên người Mông sinh rất nhiều con.
Bố mẹ bao giờ cũng ở với người con trai út.
Người con trai út đảm nhận vai trò thờ cúng ông bà tổ tiên trong gia đình.
Đối với người Mông thì thiết chế dòng họ đóng vai trò rất quan trọng.
Trong một họ bao giờ cũng có một người trưởng họ.
Mỗi khi có vấn đề gì xảy ra trong làng
thì người ta có thể tìm đến người trưởng họ là người am hiểu đợt lệ lý lẽ nhất trong họ đó.
Mỗi họ lại có quy định đợt lệ khác nhau.
Mọi người trong họ phải tuân theo quy định đợt lệ đó.
Dòng họ rất quan trọng với người Mông
còn thể hiện ở chỗ nếu như cùng một họ có thể sống và chết trong nhà nhau.
Cách bố trí việc thờ cúng cũng như cách cúng trong nhà
là cách để nhận biết người cùng họ.
Con gái khi đi lấy chồng thì người ta quan niệm đã thuộc về dòng họ nhà chồng.
Khi đến kỳ sinh lở về nhà bố mẹ mình thì cũng không được sinh trong nhà bố mẹ mình.
Khi chết cũng không được chết trong nhà bố mẹ mình.
Về trang phục
Trang phục dân tộc người Hơ Mông vô cùng sạc sỡ và đa dạng.
Đây cũng là yếu tố góp phần tạo nên nét riêng trong nét đẹp văn hóa của người Hơ Mông.
Trong đó nữ giới bao gồm áo yếm xe ngực, váy khăn quấn đầu, tấm xiêm che trước bụng,
giả cạp quấn hai bụng chân, thân lưng.
Chỉ với riêng trang phục váy của dân tộc Hơ Mông cũng rất nhiều màu sắc rực rỡ đa dạng
với nhiều kiểu dáng hoa văn theo họa tiết khác nhau.
Kết hợp với đó sẽ là nhiều đồ trang sức vừa đẹp vừa độc lạ
giúp các cô gái Hơ Mông trở nên vô cùng duyên dáng xinh tươi,
thu hút mọi ánh nhìn từ người đối diện.
Nam giới người Hơ Mông thường quần áo màu đen, áo canh ngắn, quần dài, dùng khăn quấn đầu.
Người Hơ Mông có những đồ trang sức như khuyên tai, vòng cổ, nhẫn bạc, nhẫn đồng, nhẫn vàng.
Nếu trên tay có hai nhẫn là người đã có vợ hoặc có chồng.
Phụ nữ thích dùng chiếc ô màu sắc đẹp vừa có tác dụng che mưa, che nắng
và làm vật trang sức cho mình tạo nên nét duyên dáng.
Nghề truyền thống
Nghề rệt vải lanh là một trong những hoạt động sản xuất đặc sắc của người Hơ Mông.
Họ phát triển đa dạng các nghề thủ công như đan lát, rèn, làm yên cương ngựa, đồ gỗ,
nhất là các đồ đựng, làm giấy bản, đồ trang sức bằng bạc, phục vụ nhu cầu và thị hiếu của người dân.
Hiện đời sống vật chất của đồng bào người Mông vẫn còn gặp nhiều khó khăn,
tỷ lệ hộ nghèo còn cao nhất so với các dân tộc khác.
Việc lựa chọn bạn đời được biểu hiện ở tục cướp vợ trước đây.
Người thanh liên cùng bạn bè cướp người con gái yêu thích về ở nhà mình vài hôm rồi thông báo cho gia đình nhà gái biết.
Trong hôn lễ của người Hơ Mông, sau 3 ngày đưa cô gái về nhà,
người con trai phải cùng bố mẹ đẻ đem lễ vật gồm thịt lợn, thịt gà, rượu sang nhà gái để tạ ơn
và làm vía thành hôn đồng ý cho hai người lấy nhau.
Sau khi làm vía, người con trai phải cùng vợ ngủ lại nhà gái một đêm rồi sáng mai mới được về sớm,
hôn sự sau khi được gia đình hai bên chấp nhận rồi.
Xem như cưới được vợ và hai người có thể về chung sống với nhau
đến lúc nào có điều kiện kinh tế khá giả khi mới tổ chức đám cưới,
thậm chí có những đôi ở với nhau có con rồi cưới cũng chẳng sao.
Vợ chồng người Hơ Mông rất ít bỏ nhau, họ sống với nhau hòa thuận,
cùng làm ăn, cùng nên nương xuống chợ.
Về ẩm thực, nếu có cơ hội đặt chân lên các vùng đất có người Hơ Mông sinh sống,
bạn sẽ được thưởng thức những món ăn đặc sản vừa ngon, lạ, vừa ấm cái bụng, vừa ấm cái tình.
Đây là một trong những nét văn hóa dân tộc Hơ Mông không thể không nhắc tới.
Người dân bản địa cho hay khi lên các dân tộc Hơ Mông, Sapa, Lai Châu và các tỉnh khác,
bạn đừng quên thưởng thức các món ăn như thắng cố, cơm lam, mèn mén,
rượu ngô, rượu táo mèo và rất nhiều món ăn đồ uống ngon khác.
Lễ Tết
Dân tộc Hơ Mông có nhiều sự kiện lễ hội phong tục quy mô lớn như lễ hội gầu tàu,
lễ hội mùa xuân, đám cuối và nhiều lễ hội phong tục khác.
Các lễ hội thường được tổ chức với nhiều hoạt động văn hóa như nhảy múa,
chơi nhạc và thi đấu các môn thể thao truyền thống.
Người Hơ Mông ăn Tết năm mới truyền thống từ đầu tháng 12 âm lịch,
sớm hơn Tết nguyên đán một tháng.
Theo tục lệ thì, từ ngày 25 tháng Chạp là thời điểm mọi người đem lễ đến trả ơn cho Thầy Thuốc,
Thầy Dạy Khèn, Thầy Cúng để tỏ lòng biết ơn.
Vì ngày thường, Thầy Cúng dành thời gian để cùng lễ cho người dân trong bản.
Ngày Tết, Thầy Cúng sẽ ấn định một số ngày nghỉ ngơi
và đây là dịp để người trong bản đến lại trả ơn Thầy Cúng.
Ngoài ra, người Hơ Mông nào khi sinh ra khó nuôi được đổi họ.
Cho nàm con nuôi thì cũng nhân dịp Tết để lại trả hiếu cho cha mẹ nuôi.
Ngày 30 Tết, sau khi làm bánh dày xong,
người Hơ Mông treo niêu, không ăn uống một ngày.
Đêm giao thừa, mỗi nhà tự làm mâm lễ Cúng Tổ Tiên đón giao thừa.
Trong ngày mùng 1 Tết, người Hơ Mông tuyệt đối không dùng nồi chảo đựng nước,
ăn cơm không nấu món canh, không được chải đầu và giật quần áo
và không đi đâu hết trong ngày mùng 1.
Mùng 2, mùng 3 mới được rủ nhau đi chơi.
Nếu vi phạm, xong Tết lúa cấy sẽ không mọc
và cả năm sẽ bị ngập lụt, lũ quét.
Người vợ sẽ được nghỉ ngơi, còn chồng phải vào bếp nấu ăn.
Nấu ăn phải cẩn thận, không để cho lửa bén vào người.
Sáng mùng 1, mọi người được ngủ thẳng giấc mà không ai được đánh thức.
Ngày mùng 2 là ngày thực hiện nhi lễ lệ Tết.
Người con gái Hơ Mông khi lấy chồng được xem như đã cắt linh hồn về với nhà chồng,
nên ngày Tết là dịp để trả ơn cha mẹ đẻ.
Trong 3 năm đầu khi về nhà chồng,
mỗi năm vào ngày mùng 2 Tết,
người con gái sẽ được cha mẹ chồng đưa về để lậy Tết cha mẹ ruột.
Lễ hội đầu năm của người Hơ Mông,
ngoài phần nghi lễ là các trò chơi dân ra như đẹp lanh,
dẹp vải, thổi múa khen,
thì hát hò những bài truyền thống bằng tiếng Hơ Mông.
Dân tộc Hơ Mông là một phần quan trọng của bức tranh đa dạng văn hóa của Việt Nam.
Với các phong tục truyền thống và lịch sử riêng,
họ đã và đang tiếp tục làm giàu cho văn hóa và lịch sử của đất nước.
Hiểu rõ hơn về dân tộc Hơ Mông không chỉ giúp ta khám phá thêm vẻ đẹp của Việt Nam,
mà còn cung cấp một cái nhìn sâu sắc về sự đa dạng và phong phú của văn hóa nhân loại.
Cảm ơn các bạn đã dành thời gian theo dõi video.
Hẹn gặp lại ở những video tiếp theo.