Sau thời kỳ đồ đá cũ, con người muốn cuộc sống ổn định hơn thay vì vất vả bôn ba. Họ chuyển từ săn bắt hái lượm sang trồng trọt chăn nuôi. Sự dịch chuyển này rất quan trọng. Về sau ảnh hưởng đến toàn bộ nền văn minh. Người ta đặt tên cho nó là cuộc Cách mạng đồ đá mới. Con người chọn vùng đất có những con sông để sinh sống. Mục đích là thuận tiện cho nông nghiệp và săn bắt. Sau này vùng đất được đặt tên là Lưỡng Hà. Tức là vùng đất giữa những con sông. Vùng Lưỡng Hà thuộc các quốc gia ngày nay như Iraq, Iran, Thổ Nhĩ Kỳ và Syria. Có nhiều người cho rằng đây chính là vùng địa đàn trong kinh thánh. Nơi khai sinh ra 3 tôn giáo lớn là Cơ Đốc giáo, Do thái giáo và Hồi giáo. Các nhà khảo cổ đã quan tâm đến vùng đất này từ lâu. Tuy nhiên phải đến thế kỷ thứ 19, việc khai quật mới thực hiện được. Và cuối cùng thông qua các di tích và cổ vật. Mở ra cuộc đối thoại giữa con người hiện đại và cổ đại.
Sau thời kỳ đồ đá cũ, có người muốn cuộc sống ổn định hơn thay vì vất vả.
Bùng 3, họ chuyển từ săn bắc hái lượm sang trồng trọt chăn nuôi.
Sự dịch chuyển này rất quan trọng, về sau ảnh hưởng đến toàn bộ nền văn minh.
Người ta đặt tên cho nó là cuộc cách mạng đồ đá mới.
Có người chọn vùng đất có những con sông để sinh sống.
Mục đích là thuận tiện cho nông nghiệp và săn bắc.
Sau này, vùng đất được đặt tên là lưỡng Hà, tức là vùng đất giữa những con sông.
Vùng lưỡng Hà thuộc các quốc gia ngày nay như Iraq, Iran, Thổ Nhĩ Kỳ và Syria.
Có nhiều người cho rằng đây chính là vùng địa đàn trong Kinh Thánh,
nơi khai sinh ra 3 nền tổng giáo lớn là Cơ Đốc Giáo, Do Thái Giáo và Hồi Giáo.
Các nhà khảo cổ đã quan tâm đến vùng đất này từ lâu.
Tuy nhiên, phải đến thế kỷ thứ 19, việc khai quật mới được thực hiện.
Và cuối cùng, thông qua các di tích và cổ vật mở ra cuộc đối thoại giữa con người hiện đại và cổ đại.
Vào thế kỷ thứ 19, người châu Âu và người châu Mỹ đến Syria và Iraq để khai quật.
Họ đã mê mẫn thu thập các tác phẩm nghệ thuật thời kỳ lưỡng Hà.
Phổ biến nhất, họ đã mua bán các bức phù điêu mô tả chiến tranh và các cuộc đi săn.
Các bức tượng khổng lồ cũng không nằm ngoài bộ sưu tập.
Điển hình là bức tượng con bò đực có cánh và đầu người được tìm thấy trong cung địa người Assyrian.
Họ là những người cai trị vùng lưỡng Hà từ thế kỷ thứ 9 cho đến thế kỷ thứ 7 trước công nguyên.
Đến thế kỷ thứ 20, nhà khảo cổ Sir Leonard Woodley đã khám phá ra những tác phẩm vĩ đại.
Đó chính là các kho báu, nhạc cụ, trang sức và các tác phẩm nghệ thuật được làm bằng vàng.
Những cống hiến của ông sánh ngang với những khám phá mà con người tìm thấy ở lăn mộ của vị vua Tuli Khamen của Ai Cập.
Vào thiên niên kỷ thứ 4 trước công nguyên, nhờ khám phá ra kho báu cổ của thành phố Ur,
người Sumerian dành cơ hội thống trị toàn bộ các bộ tộc vùng lưỡng Hà.
Họ lập đế chế tại phía Nam Iraq ngày nay, bao gồm hơn 12 thành bang dưới sự bảo hộ của các vị thần trong tôn giáo lưỡng Hà.
Mỗi thành bang nhân danh một vị thần mà tồn tại.
Những người cai trị được xem là đại diện của thần linh.
Họ được phái xuống để quản lý tài nguyên, kho báu và dẫn dắt con người.
Những nhà cai trị và các tu sĩ định hướng mà hoạt động của xã hội,
bao gồm xây dựng kênh đào, thu hoạch cây trồng và phân phối lương thực.
Nông nghệ phát triển đến mức chỉ cần một người làm thì có thể cho bốn người ăn.
Lo xong cái bụng thì con người có thời gian để làm những việc khác.
Do đó, những ngành nghề khác có cơ hội phát triển.
Từ đó, thành bang đầu tiên chính thức ra đời.
Thành bang tức là thành phố và các tiểu bang.
Các hội đồng được lập ra để điều hành những nơi này.
Dĩ nhiên là dưới quyền của nhà vua.
Mục đích của các thành bang là giúp con người chống lại sự tác động của thiên tai,
cũng như bảo vệ người dân khỏi kẻ thù.
Tuy nhiên, nó cũng thể hiện quyền lực và quy danh của những người cai trị.
Thành bang là một trong những phát kiến vĩ đại nhất của người Sumerian.
Chữ viết là một phát minh quan trọng khác của người Sumerian,
tức là các cư dân vùng lưỡng Hà.
Những văn bản đầu tiên được viết nhằm mục đích sử dụng cho công việc hành chính và giao dịch
như kiểm kê gia súc, lương thực và các vật dụng khác.
Tất cả đều được viết bằng chữ tường hình.
Chữ viết được vẽ hoặc khắc lên đất sét, đá và hợp được làm từ gỗ.
Những chữ viết được khắc lên đá gần như không bao giờ bị hư tổn.
Do đá có tuổi thọ đến hàng nghìn năm, gấp nhiều lần tuổi thọ con người.
Chúng xuất hiện vào 3.000 năm trước công nguyên
và 5.000 năm sau chúng ta vẫn còn thấy chúng.
Về sau, những ký tự tường hình được đơn giản hóa và phân chia thành nhóm
dẫn đến sự ra đời của chữ nêm,
một trong những hệ thống chữ viết đầu tiên của nhân loại.
Chữ nêm được xuất phát từ chữ tường hình.
Người cổ đại thấy chữ tường hình quá phức tạp
nên họ đơn giản hóa lại tạo ra chữ nêm.
Nhiều nhà nghiên cứu đã thống nhất chữ nêm là khởi đầu của chữ viết có hệ thống.
Chữ nêm cũng được chia ra làm nhiều nhóm
bao gồm nguyên âm, phụ âm và các ký tự đặc biệt.
Các bản chữ nêm được tìm thấy từ Bắc vào Nam tại vùng Lưỡng Hà
cho thấy con người đã sớm ứng dụng chữ viết vào đời sống.
Các cư dân vùng Lưỡng Hà sống tập trung dọc các con sông.
Nhờ đó mà giao thương phát triển nên chữ nêm càng được dùng rộng rãi.
Người Sumerian còn sử dụng chữ nêm để khai sinh ra nền văn học vĩ đại.
Tác phẩm nổi tiếng nhất là Sử thi về Gilgamesh
được sáng tác vào cuối Thiên niên kỷ thứ 3 trước công nguyên.
Nó kể về anh hùng Gilgamesh đã giết quái vật Huwawa để bảo vệ người dân.
Sau này, ông trở thành anh hùng huyền thoại của thành phố cổ Uruk.
Người Sumerian coi trọng tôn giáo.
Do đó, đền thờ là kiến trúc quan trọng nhất với họ.
Đây là nơi thờ phụng các vị thần.
Đền được đặt ở trung tâm của mỗi thành bang
phản ánh vai trò hạt tâm của tôn giáo trong đời sống của con người.
Mỗi thành bang sẽ có một ngôi đền thờ phụng một vị thần.
Sau 5.000 năm, chỉ còn đền trắng tại thành phố Uruk là còn trụ lại.
Nhưng chỉ còn mỗi phần đền, chứ phần đỉnh của ngôi đền thì không còn nữa.
Đó là một trong những di tích hiếm hòi lê lối giữa thời hiện đại.
Vì hầu hết các ngôi đền cùng thời điểm chỉ còn lại phần móng
do chiến tranh và thiên nhiên đã tàn phá những di tích này.
Tại các ngôi đền, đây cũng là nơi các tu sĩ tối cao thực hiện các công việc hàng ngày.
Không giống như ngày nay, mỗi người lo một việc.
Tức công việc được chuyên môn hóa,
các tu sĩ phải quản lý từ tài chính, kinh tế, thương mại và tôn giáo.
Xét về kết cấu của ngôi đền,
nếu ngày nay nhà bạn được xây bằng gạch, xi măng và thép,
thì 5.000 năm trước, những ngôi đền này được xây bằng bùn và gạch.
Ở thời cổ đại, người ta cũng sử dụng đá để xây dựng.
Nhưng ở vùng lưỡng Hà thì đá là một thứ gì đó rất xa xỉ,
đi kèm với những hạn chế về công nghệ.
Họ có những chàng trai xấu múi, lực lượng.
Dù thế, vẫn không thể khiên những toảng đá nặng hàng tấm lên cao được.
Mà ở thời đó, cái gì cũng phải đặt lên cao thì nó mới quyện lực.
Thật ra thì bây giờ cũng không khác gì.
Do không dùng được đá nên họ chuyển sang dùng bùn và gạch.
Tuy nhiên, trăm năm bi đá còn mòn, chưa hú gì bùn với gạch.
Vì trời mưa là nó có thể bị sói mòn.
Chưa kể là vùng lưỡng Hà có vị trí cận thủy,
do đó các kiến trúc gần như quay về với các bụi.
Chỉ có riêng đền trắng ở Uruk là lẻ loi tồn tại.
Lặng thầm nhìn những người anh em khác ra đi.
Những ngôi đền này được xây thậm chí còn trước cả kim tự tháp của Ai Cập vài thế kỷ.
Với công nghệ hạn chế, người cổ đại vẫn thực hiện được các công trình
đủ để thấy tôn giáo có sức ảnh hưởng sâu và rộng đến các cư dân vùng lưỡng Hà như thế nào.
Dựa vào những di tích còn sót lại của đền thờ trắng,
các nhà khảo cổ phỏng đoán rằng những bậc thang đầu tiên xuất hiện cùng với các đền thờ.
Vào khoảng 3.000 năm trước công nguyên,
người ta không xây cầu thang để tập thể dục mà là do một quan điểm về tôn giáo.
Người cổ đại nghĩ rằng thần thánh thì phải ở trên trời,
cho nên muốn cầu khẩn các vị thần thì phải tới gần họ hơn để họ có thể nghe được.
Do đó, họ mới xây những ngôi đền rất cao đến tầng 15 mét,
mà để lên được đó thì phải có những bậc thang.
Người ta đã tạo ra một bản dựng của một đền thờ cổ đại.
Một cầu thang thẳng tắp được xây dựng trong ngôi đền,
trông như một cầu thang vô cực dẫn đến thiên đường.
Dọc theo cầu thang sẽ có những lối đi vào.
Những cầu thang càng có nhiều bậc thì công trình đó càng uy thế.
Nếu mà ngày nay bạn chọn hướng để đặt cửa,
thì 5.000 năm trước, những người cổ đại đã xây dựng các ngôi đền
sao cho bốn góc trùng khớp với bốn hướng Đông, Tây, Nam và Bắc.
Vì họ tin rằng ngôi đền là trung tâm của vũ trụ,
nơi các vị thần được thợ phụng như đền trắng ở thành phố Uruk thơ thần Anu.
Một vị thần có trong nhiều phim ảnh và tựa game nổi tiếng,
các ngôi đền được thiết kế dành cho số lượng rất ít những người quyền lực và giàu có.
Chỉ có một số tu sĩ được sống và làm việc trong ngôi đền.
Tại đây, họ điều hành mọi hoạt động của các thành bang.
Trong đền có đầy đủ các tiện nghi như phòng nghỉ, sảnh trung tâm, nơi đặt bàn thờ chính.
Người Sumerian gọi đền trắng là phòng chờ.
Vậy họ chờ đợi cái gì?
Họ ở đó cầu nguyện và mong một ngày nào đó các vị thần sẽ hạ giới.
Công trình đền thờ là một minh chứng phản ánh niềm tin tôn giáo mạnh mẽ của người Sumerian.
Họ có quan niệm các vị thần phải ở trên thiên giới.
Họ là hạt tâm của mỗi tôn giáo.
Như trong thần thoại Hy Lạp, các vị thần đều ở trên đỉnh Olympus.
Vì vậy khi xây đền thờ thì họ phải xây hướng lên cao thay vì hướng xuống dưới lòng đất.
Dẫn đến một quan niệm khác là những người ở trên cao thì có địa vị cao.
Còn những người ở phía dưới thấp thì có địa vị kém hơn.
Sự hùng vĩ của ngôi đền gây ấn tượng sâu sắc với dân chúng vùng lưỡng Hà.
Theo truyền thuyết, đỉnh cao của nhân loại là dưới triều đại của Babylon.
Tháp Babel được xây dựng với độ cao tới 81 mét.
Một kiến trúc được bàn lộn nhiều trong kinh thánh.
Trong cổ thành Uruk, một thành tựu tuyệt vời được tìm thấy.
Một tảng đá cấm thạch hình đầu của một người phụ nữ.
Có thể là chúng ta thấy nó cũng bình thường chứ đâu có gì đâu.
Tuy nhiên ở vùng lưỡng Hà, đá cấm thạch quý như vàng.
Vì ở đây rất khó tìm.
Không có nhiều nơi có thể khai thác được đá cấm thạch.
Tác phẩm đang được bảo tồn ở Bảo tàng Quốc gia Iraq.
Từng bị trộm vào cuộc chiến tranh Iraq năm 2003.
Nhưng nay đã được thu hồi.
Đá cấm thạch là vật liệu rất hiếm ở vùng lưỡng Hà.
Do đó hầu như các ngôi đền được làm bằng gạch và bùn.
Dù biết rằng xây dựng bằng đá sẽ bền hơn.
Tác phẩm chỉ được chạm khác một mặt.
Còn mà còn lại là mặt vẫn.
Đủ để thấy sự quý hiếm của đá cấm thạch.
Trên tác phẩm ta thấy những lỗ khoang.
Những lỗ khoang này dường như là những khớp nối.
Mục đích là để nối phần đầu và phần thân còn lại của tác phẩm.
Phần thân có thể được làm bằng gỗ để tiết kiệm chi phí.
Thay vì được làm bằng đá cấm thạch.
Nhiều người phóng đoán rằng tác phẩm này miêu tả nữ thần Ianna.
Vì thân tình yêu và chiến tranh có vị trí rất quan trọng trong nền văn minh lưỡng Hà.
Tuy nhiên người ta cũng cho rằng đây đơn giản chỉ là nhân dạng của một nữ tư tế.