Khám Phá _Gu_ Âm Nhạc Của Người Nghe Thế Kỷ 18

Xin kính mời quý vị thính giả cùng ngược dòng thời gian trở về những khán phòng hòa nhạc cuối thế kỷ thứ 18. Nơi mà âm nhạc cổ điển đang dần được hành thành, định hình được những giá trị thẩm mỹ của mình. Không có những trang thông tin, không có những quảng bá rầm rộ, không có danh sách chương trình được công bố trước. Mỗi buổi hòa nhạc thời đó đều là một cuộc phiêu lưu âm thanh đầy bất ngờ và thú vị. Tuy nhiên, ẩn sau sự mới mẻ và đa dạng đó, khán giả ở thời kỳ này vẫn đến với những kỳ vọng nhất định về hình thức âm nhạc và nội dung của buổi biểu diễn đó. Họ mong chờ những tác phẩm mới lạ, độc đáo, nhưng đồng thời cũng tìm kiếm sự quen thuộc, những khu mẫu âm nhạc đã được thiết lập từ trước và kiểm chứng qua thời gian. Đó là sự cân bằng tinh tế giữa sáng tạo và truyền thống, giữa sự phá cách và trong khu khổ. Vậy, những kỳ vọng cụ thể đó là gì? Âm nhạc ở thời cổ điển đã đáp ứng được những mong đợi này như thế nào? Bằng cấu trúc, bằng hình thức hay là bằng nội dung của tác phẩm? Liệu có sự tương đồng nào giữa các kỳ vọng của khán giả ở thời đó với những gì mà chúng ta kỳ vọng ở thời này? Những người yêu âm nhạc hiện đại tìm kiếm trong âm nhạc ngày nay là gì? Trong hành trình khám phá ngày hôm nay, chúng ta sẽ cùng nhau phân tích cấu trúc điển hình của một bản giao hưởng bốn chương, một hình thức âm nhạc phổ biến trong thời kỳ cổ điển. Từ đó, chúng ta sẽ hiểu rõ hơn về cách mà các nhà soại nhạc họ đã khéo léo kết hợp những yếu tố âm nhạc để tạo nên những giá trị mới cho tác phẩm nhưng mà cũng giữ được sự quen thuộc, vừa đáp ứng được thị hiếu của khán giả đương thời và cũng vừa đặt những nền móng cho sự phát triển âm nhạc cổ điển sau này. Nếu xét về nhiều phương diện, tham dự một buổi hòa nhạc cổ điển cũng giống như là bạn đến một việc bỏ tàn nghệ thuật, ngoại trừ việc đi nghe nhạc thì có thời gian cố định và ngày giờ cụ thể. Ngày nay, khi chúng ta thưởng thức một buổi hòa nhạc với một khúc Overture của Mozart, bản Giao Hưởng của Haydn hay là bản Concerto của Beethoven, chúng ta đang trải nghiệm những tác phẩm mà giai nhạc đã trình diễn lại tại chính khán phòng đó nhiều lần từ năm nay qua tháng nọ. Những bản Overture, Giao Hưởng và Concerto được yêu mến ngày nay thuộc về Canon, tức là những tác phẩm tiêu chuẩn hay còn gọi là những tác phẩm quen thuộc của âm nhạc cổ điển phương Tây. Tuy nhiên, khi những khán giả bước vào khán phòng hòa nhạc vào cuối thế kỷ 19, họ kỳ vọng tất cả những tác phẩm âm nhạc được trình diễn đều mới mẻ và được cập nhật. Thật ra thì đâu có ai mà muốn nghe lại những bài nhạc cũ cơ chứ. Tuy nhiên, dù không biết trước được các bản nhạc cụ thể là gì, khán giả ở thời kỳ này họ vẫn đến với những kỳ vọng nhất định, không chỉ về hình thức âm nhạc mà còn về tâm trạng mà âm nhạc có thể gọi lên. Thật ra thì chúng ta sẽ có một bản trình bày cấu trúc cổ điển của một bản Giao Hưởng bốn chương, một hình thức âm nhạc rất phổ biến trong thời kỳ cổ điển, và mỗi chương thì sẽ mang những đặc điểm riêng về nhịp độ, hình thức và sát thái âm nhạc. Ở chương 1, nhịp độ sẽ có nhịp nhanh, hình thức có thể là Sonatas Aureole, một hình thức âm nhạc phức tạp với 3 phần chính, trình bày, phát triển và tái hiện lại về sát thái của chương 1, có thể rất nghiêm túc và có chiều sâu về nội dung, mặc dù ở trong nhịp độ nhanh. Ở chương 2, khán giả kỳ vọng nhịp độ sẽ chậm, hình thức thường là một trong ba dạng, một là Large Ternary, hình thức ba phần lớn ABA, hoặc là chủ đề và biến tấu Theme and Variations. Còn thứ 3 là Rondo, hình thức ABA-CA, với A là chủ đề chính được lặp lại. Cả ba hình thức này chúng ta đã có những video trước nói về chi tiết từng hình thức là gì và cũng có những video phân tích những ví dụ về từng hình thức. Trong chương 2, sát thái sẽ là trữ tình và dịu dàng, lyrical and tender. Ở chương 3, nhịp độ sẽ sôi nổi, lively, hình thức sẽ là Minuet hoặc là Trio, một điều nhảy ba phần với hai phần Minuet, và một Trio ở giữa. Sát thái ở chương 3 thường là nhẹ nhàng và thanh lịch, đôi khi có thể sôi nổi hơn. Ở chương 4, nhịp độ sẽ nhanh, hình thức tương tự như là chương 1, Sonatas Allero, chủ đề và biến tấu, hoặc là Rondo. Sát thái thì tươi sáng, vui vẻ, đôi khi mang nét hài hước. Tóm lại, một bản giao hưởng gồm bốn chương, thường bắt đầu với một chương nhanh và nghiêm túc, sau đó chuyển sang một chương chậm và trữ tình. Chương 3 thường là một điều nhảy nhẹ nhàng và thanh lịch, và bản giao hưởng kết thúc với một chương nhanh vui tươi. Sự tương phản về nhịp độ, hình thức và sát thái các chương, tạo nên sự hấp dẫn và phong phú dành cho thể loại âm nhạc này. Như chúng ta đã biết, Beethoven và các nhà soạn nhạc thuộc thời kỳ lãng mạn, từ năm 1820 đến năm 1900, họ đã phần nào điều chỉnh hình thức truyền thống này. Tuy nhiên, mô hình cổ điển về những gì được coi là hay và đáng được biểu diễn trong âm nhạc canon vẫn còn tiếp tục có sức ảnh hưởng lớn đối với những người nghe nhạc. Các thế hệ sau này không chỉ mong muốn thưởng thức những tác phẩm âm nhạc mới, mà ngày nay họ yêu cầu sự trở lại của những tác phẩm âm nhạc đã được kiểm chứng và có giá trị của Haydn, Mozart hay là Beethoven. Nếu bạn là một người nghe âm nhạc chuyên nghiệp, thì có một điều thú vị tương tự cũng đang diễn ra trong âm nhạc đại chúng ngày nay. Đó là sự trở lại của những bản nhạc gọi là kinh điển từ kinh điển ở trong hoặc kép, tức là những bản nhạc hay ở thời trước. Tại các buổi biểu diễn nhạc pop, bạn có thể để ý là khán giả tỏ ra phấn khích nhất không phải với những ca khúc mới của những nghệ sĩ, mà thường là những giai điệu đã trở thành thương hiệu của họ, tức là những bài mà họ đã nổi tiếng. Khi những giai điệu kinh điển vang lên, dù ở thể loại cổ điển hay là đại chúng, đám đông đều cảm nhận được sự phấn khích chung. Đây là một phần của lịch sử, có giá trị bền vững, và là điều mà chúng ta mong đợi. Tóm lại, hành trình khám phá âm nhạc thời kỳ cổ điển đã hé lộ cho chúng ta những kỳ vọng và những mong đợi của khán giả đương thời đối với những tác phẩm âm nhạc. Dù là sự mới mẻ, độc đáo hay là tính kế thừa phát triển từ truyền thống, âm nhạc luôn là sự giao thoa giữa sáng tạo và khung phổ, giữa cá nhân người nghệ sĩ và thị hiếu của công chúng. Nhiều người nói rằng họ làm nhạc vì chính bản thân của họ. Cũng có nhiều người nói rằng họ làm nhạc vì thị hiếu của công chúng. Thật ra khi mà họ nói như vậy, theo mình nghĩ, có lẽ họ đang nói tới phần nào ở bên trong họ nhiều hơn, vì bản thân hay là vì công chúng nhiều hơn. Chứ không thể nói vì một thứ duy nhất được. Cấu trúc bốn chương của một bản giao hưởng với sự đa dạng về nhịp độ, hình thức và sắc thái, không chỉ là một khuôn mẫu sáng tác phổ biến, mà còn là minh chứng cho sự tài tình của các nhà soạn nhạc trong việc cân bằng giữa những yếu tố đối lập, tạo nên những tác phẩm vừa đáp ứng được mong đợi của khán giả, vừa mở ra những chân trời mới cho sự phát triển tương lai của âm nhạc. Ngày nay, dù bối cảnh âm nhạc đã có nhiều sự thay đổi, những giá trị khốc lõi mà âm nhạc cổ điển, thời kỳ cổ điển đã đặt nền móng vẫn tiếp tục ghinh giữ và trân trọng. Đó là sự cân bằng giữa sáng tạo và truyền thống, giữa tính cá nhân và tính cộng đồng, giữa sự mới mẻ và sự quen thuộc. Chính những giá trị này đã tạo nên sức sống mạnh liệt cho âm nhạc từ khi nó được sinh ra, giúp nó vượt qua mọi rào cản của thời gian và không gian, trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần của con người. Đây là tuệ bộ nội dung của tập này. Cảm ơn bạn đã lắng nghe. Trong phần mô tả của mỗi tập, mình luôn có để danh sách của toàn bộ các tập trong từng chủ đề, nội dung được sắp xếp theo trình tự hợp lý và được chuẩn bị rất công phu. Mong các bạn sẽ ủng hộ bằng cách nhấn đăng ký kênh, nhấn thích và chia sẻ video này. Mình là Dương, xin cảm ơn và hẹn gặp lại trong tập lần sau.