To access the translated content: 1. The translated content of this course is available in regional languages. For details please visit https://nptel.ac.in/translation The video course content can be accessed in the form of regional language text transcripts, books which can be accessed under downloads of each course, subtitles in the video and Video Text Track below the video. Your feedback is highly appreciated. Kindly fill this form https://forms.gle/XFZhSnHsCLML2LXA6 2. Regional language subtitles available for this course To watch the subtitles in regional languages: 1. Click on the lecture under Course Details. 2. Play the video. 3. Now click on the Settings icon and a list of features will display 4. From that select the option Subtitles/CC. 5. Now select the Language from the available languages to read the subtitle in the regional language.
નમસ્કાર! આ વર્ગમાં આપણે કન્વોલ્યુશન
(convolution) ઇન્ટિગ્રલ (integral) વિશે ચર્ચા કરીશું,
તેથી આપણે જોઈશું કે કન્વોલ્યુશન ઇન્ટિગ્રલ
ને સર્કિટ એનાલિસિસ (circuit analysis) માં કેવી
રીતે ઉપયોગમાં લઇ શકાય. ચાલો પહેલા
સમજીએ, કન્વોલ્યુશન ઇન્ટિગ્રલ શું છે?
કન્વોલ્યુશન શબ્દનો અર્થ ફોલ્ડિંગ (folding)
છે, તેથી ફોલ્ડિંગ નો અર્થ જ્યારે તમે
કોઈ વિશિષ્ટ ફંક્શન (function) ની મિરર (mirror) ઇમેજ
(image) લેશો, એટલે કે તમે y અક્ષ પર ફોલ્ડિંગ
કરી રહ્યાં છો. કોન્વોલ્યુશન ઇન્ટિગ્રલ ટર્મ (term)
તે ખ્યાલથી આવી છે અને તેનો અર્થ શું
થાય છે તે આપણે જ્યારે કોન્વોલ્યુશન ઇન્ટિગ્રલની
વિગતવાર ચર્ચા કરીશું ત્યારે આપણે જોઇશું.
અને આ ઇન્ટિગ્રલ ઇન્જિનિઅર (engineers) માટે
ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ ટુલ (tool) છે કારણ કે
તે ભૌતિક સિસ્ટમ (physical systems) ને જોવા અને
લાક્ષણિકતા આપવાનું સાધન પ્રદાન કરે
છે. ઉદાહરણ તરીકે, જો
તમારી પાસે કોઈ ચોક્કસ સિસ્ટમ છે જેનો ઈમ્પલ્સ
રિસ્પોન્સ (impulse response) ℎ(𝑡) છે, જેની ચર્ચા
આપણે આપણા અગાઉના વર્ગોમાં કરી છે,
તેથી જો તમે ઈમ્પલ્સ રિસ્પોન્સ જાણો છો,
તો તમે એવી કોઈપણ સિસ્ટમ જેનુ એક્સાઈટેશન
(excitation) 𝑥(𝑡) હોય, તેના માટે રિસ્પોન્સ 𝑦(𝑡)
શોધી શકો છો. સિસ્ટમનો રિસ્પોન્સ શોધવા
માટે આ ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ અને ખૂબ જ મજબૂત ઇન્ટિગ્રલ
છે, જેનો ઈમ્પલ્સ રિસ્પોન્સ જાણીતો
છે. કન્વોલ્યુશન ઇન્ટિગ્રલ
આ રીતે વ્યાખ્યાયિત થયેલ છે,
𝑦(𝑡) =-∞xht-λdλ ℎ(𝑡) એ તમારો ઈમ્પલ્સ
રિસ્પોન્સ છે, 𝜆 એ ડમી વેરીએબલ (dummy variable)
છે અને x(𝜆) એ x(𝑡) નુ એક્સાઈટેશન છે. જ્યારે
તમે x(𝑡) નું કન્વોલ્યુશન લેશો ત્યારે તમને
રિસ્પોન્સ 𝑦(𝑡) મળશે અને આ ઇન્ટિગ્રલ
કોન્વોલ્યુશન ઇન્ટિગ્રલ તરીકે ઓળખાય છે.
આને આ રીતે બતાવી શકાય,
y(t)=xt*ht= ht*xt તેથી, આપણે કહી શકીએ
કે મૂળભૂત રીતે 𝑦(𝑡) એ x અને h ફંક્શન નું
કોન્વોલ્યુશન છે અને જે લેમ્બડા (𝜆)
ની આપણે અગાઉની સ્લાઇડમાં ચર્ચા કરતા હતા તે
ડમી વેરિયેબલ (dummy variable) હતું અને આ કોન્વોલ્યુશન
હશે. મૂળભૂત રીતે, ફૂદડી (asterisk) (*) બે ફંક્શન
(functions) ના કોન્વોલ્યુશન ને રજૂ કરશે. હવે ઉપરોક્ત
સમીકરણ જણાવે છે કે આઉટપુટ (output) એ યુનિટ
ઈમ્પલ્સ ફંક્શન (unit impulse function) સાથે કોન્વોલ્યુશન
થયેલ (convolved) ઇનપુટ (input) બરાબર છે.
તેથી, જ્યારે આપણે યુનીટ ઈમ્પલ્સ રિસ્પોન્સ
જાણતા હોઇએ ત્યારે આપણે સિસ્ટમનો રિસ્પોન્સ
શોધી શકીએ છીએ. હવે કોન્વોલ્યુશન ની
પ્રક્રિયા કોમ્યુટેટિવ (commutative) છે, એટલે કે
જો તમે x અને h ની જગ્યા ની અદલાબદલી કરો,
તો પણ આઉટપુટ બદલાશે નહીં, એટલે કે x અને
h નું કન્વોલ્યુશન h અને x ના કન્વોલ્યુશન
સમાન હશે. ઇન્ટિગ્રલ ના સ્વરૂપ માં તમે
રજુ કરશો,
yt=-∞xht-λdλ= -∞hxt-λdλ
જેનો અર્થ છે કે જે ક્રમ માં બે ફંક્શન
કન્વોલ થાય તે અનૈતિક (immaterial) છે
હવે શબ્દ કોન્વોલ્યુશન, તમે કેવી રીતે વ્યાખ્યાયિત
કરશો, બે સિગ્નલ (signals) જેમાં એક સિગ્નલનુ
ટાઇમ રિવર્ઝ (time reversing) થાય છે, તેને શિફ્ટિંગ
(shifting) કરવામા આવે છે અને પછી એક પછી એક
પોઇંટ (point) થી બીજા સિગ્નલ સાથે ગુણાકાર
કરવામા આવે છે અને પછી ગુણાકાર નું
ઈન્ટીગ્રૅશન (integration) કરવામા આવે છે પછી
આઉટપુટ બે સિગ્નલનું કોન્વોલ્યુશન થશે.
તો આપણે કેવી રીતે વિઝ્યુલાઇઝ (visualize)
કરીશું, ચાલો આપણે એક ઉદાહરણ લઈએ જેથી
તમે ખ્યાલને સમજી શકો.
ચાલો આપણે કહીએ કે ત્યાં બે ફંક્શન
છે, એક આવું ફંક્શન છે અને બીજું આવું
ફંક્શન છે, હવે જ્યારે આપણે કહીએ કે બે સિગ્નલનું
કોન્વોલ્યુશન એટલે કે બે સિગ્નલ માંથી
કોઈ સિગ્નલનુ ટાઇમ રિવર્ઝ (time reversing) થાય
છે એટલે તમે તે સિગ્નલને ફોલ્ડ (fold) કરી રહ્યા
છો જયારે તમે તે સિગ્નલ ફોલ્ડ કરો છો, તો તમે
શું કરશો, તમે તે સિગ્નલની મિરર ઇમેજ (mirror image) લેશો.
તે આના જેવું બનશે, તેને શિફ્ટ કરો, શિફ્ટ
કરવું એનો અર્થ એ છે કે તમે તેને કોઈ
સ્થળે શિફ્ટ કરી શકો છો કારણ કે તે
સમયના સંદર્ભમાં બદલાય છે અને આપણે
આ સિગ્નલને સમગ્ર અક્સિસ (axis) પર શિફ્ટ
કરીશું અને આપણે આ સિગ્નલ અને આ સિગ્નલનુ
એક પછી એક પોઇંટ (point) લઇ ગુણાકાર શોધવાનો
પ્રયત્ન કરીશુ અને પછી ઈન્ટીગ્રૅશન
કરીશું જેથી તમે ગુણાકાર મેળવી શકો
છો. આપણે કેવી રીતે કરીશું,
તેથી આપણે કહી શકીએ છીએ કે તમે અહીં સિગ્નલ
મૂકી રહ્યા છો, આ ખાસ સિગ્નલ ખસી રહ્યું
છે, તેથી તે આ બાજુથી ખસી રહ્યું છે આપણે
આ અક્ષ ને લેમ્બડા (lambda) કહીએ તેથી તમે
શિફ્ટ કરી રહ્યાં છો, આ કઇક એવું હોઈ
શકે છે, જો તમે આને ℎ (𝑡 - 𝜆) કહો તો તમે
આ ફંક્શન શિફ્ટ કરો જેથી તમે જે વ્યાખ્યાયિત
કર્યું છે, -∞hxt-λdλ. આગળ તમારે બે નો ગુણાકાર
લેવો પડશે અને પછી સરવાળો કરો કારણ
કે ઈન્ટીગ્રૅશન એ બીજુ કંઈ નહીં પરંતુ
ચોક્કસ સમયગાળા દરમિયાન આ બંને સિગ્નલોના
ગુણાકાર નો સરવાળો આપે છે.
જ્યારે તમે શિફ્ટ કરો છો, ચાલો આપણે
અક્ષો લઈએ અને જોઈએ કે તે કેવી રીતે ભેગું
થઇ રહ્યું છે, તેથી એક ચોક્કસ સમયે સિગ્નલ
આના જેવું હશે જેથી તમારો કુલ ગુણાકાર
અને તે ગુણાકાર નો સરવાળો જે આ ક્ષેત્ર
(area) જેવો છે અને પછી કેટલાક સમય પછી આના
જેવું થઈ જશે, બરાબર. અને થોડા સમય પછી,
તે છોડી શકે છે અને આના જેવું થઈ જશે.
હવે શું થઈ રહ્યું છે. સિગ્નલ શિફ્ટ
કરી રહ્યું છે કારણ કે તમે તેને શિફ્ટ
કરી રહ્યાં છો તેથી સિગ્નલ શિફ્ટ થઈ
રહ્યું છે, આપણે ફક્ત એક જ સિગ્નલ ને શિફ્ટ
કરીશું, બીજું સ્થિર છે, તેથી આપણે વેલ્યુ
(value) લેમ્બડા ના સંદર્ભમાં બદલી રહ્યા છીએ. આ
અક્ષ શિફ્ટ કરી રહી છે અને આપણે દરેક
પોઇંટએ તેનો ગુણાકાર કરી કિંમત શોધીએ
છે અને પછી તમે તેનું ઈન્ટીગ્રૅશન કરી
રહ્યાં છો એટલે કે તમે બધા ગુણાકાર
નો સરવાળો કરી રહ્યાં છો અને પછી તમે ફરીવાર
બીજા સ્થાને લઈ રહ્યા છો અને તેનો ગુણાકાર
શોધી રહ્યા છો. આખરે, જો તમે જોશો
અને જો તમે ગુણાકાર અને આ બંને ફંક્શનના
ઈન્ટીગ્રૅશન ને શોધી કાઢો છો, જે તેના જેવું
લાગી શકે છે, તેથી આને આ બે સિગ્નલોના
કોન્વોલ્યુશન તરીકે માનવામાં આવશે. આ
મૂળભૂત રીતે આઉટપુટ છે જે તમને મળશે જ્યારે
તમે બે ફંક્શન વચ્ચે કન્વોલ્યુશન ઇન્ટિગ્રલ
લાગુ કરો. જ્યારે આપણે આ લેકચર (lecture)માં
વધુ આગળ વધીએ ત્યારે આપણે વધુ વિગતવાર
ચર્ચા કરીશું અને આપણે કેટલાક વધુ
ઉદાહરણો ની મદદથી સમજવાનો પ્રયત્ન
કરીશું જેથી તમે કોન્વોલ્યુશન ઇન્ટિગ્રલના
અર્થ વિશે સ્પષ્ટ થઈ શકો.
હવે કન્વોલ્યુશન ઇન્ટિગ્રલએ વ્યાપક
છે, તે કોઈપણ લિનિયર સિસ્ટમ (linear system) પર
લાગુ પડે છે. પરંતુ જો આપણે ધારીશું
કે સિસ્ટમ બે ગુણધર્મો ધરાવે છે, તો કન્વોલ્યુશન
ઇન્ટિગ્રલ સરળ કરી શકાય છે. તો, તે બે
ગુણધર્મો શું છે. પ્રથમ છે કે 𝑥(t) શૂન્ય
છે જયારે t શૂન્યથી ઓછો છે, તેનો અર્થ
એ છે કે તમારું ઈન્ટીગ્રૅશન જે હવે માઇનસ ઇન્ફીનિટી
(minus infinity) થી ઇન્ફીનિટી તરફ છે તે ઈન્ટીગ્રૅશન
ને શૂન્યથી ઇન્ફીનિટી સુધી માં ઘટાડશે
અને બીજો ગુણધર્મ, જે આપણે વાપરી શકીએ
છીએ, તે છે સિસ્ટમ નો ઈમ્પલ્સ રિસ્પોન્સ
કોઝલ (causal) છે, જેનો અર્થ થાય છે કોઈ પણ
સમયે t શૂન્યથી ઓછો હોય ત્યારે ℎ(𝑡) = 0.
તેથી, જો આ ગુણધર્મ સાચો હોય, તો 𝑡 − 𝜆
< 0 અથવા 𝜆 > 𝑡 માટે ℎ(𝑡 − 𝜆) = 0. ઉપર નું
સમીકરણ હવે બનશે કોન્વોલ્યુશન, y(𝑡)
= ℎ(𝑡) ∗ 𝑥(𝑡) = ∫𝑡 𝑥(𝜆)ℎ(𝑡 − 𝜆)𝑑𝜆 કારણ કે કોઈ
પણ કીમત 𝜆 > 𝑡 માટે આ 0 બનશે. જ્યારે આપણે
કહીએ છીએ કે ફંક્શન આ બંને ગુણધર્મને
અનુસરે છે, પહેલું કોઈ પણ t < 0 માટે ફંક્શન
0 છે અને બીજું કોઝલ છે અર્થાત, 𝜆 > 𝑡 માટે
તે 0 છે, પછી આપણને ઘટેલું ઈન્ટીગ્રૅશન
મળશે.
ચાલો હવે કોન્વોલ્યુશન ઇન્ટિગ્રલ ના થોડા
ગુણધર્મો જોઈએ, આપણે તેને મેળવવા નહિ
જઈએ કારણ કે તે આપણા આ વિષય ના ક્ષેત્રમાં
નથી, પરંતુ આપણે ધ્યાનમાં રાખવું પડશે કે કેટલાક
ગુણધર્મો છે જેનો આપણે ઉપયોગ કરીશું,
જ્યારે આપણે આ ચોક્કસ કોર્સમાં પ્રગતિ
કરીશું. પ્રથમ ગુણધર્મ એ h અને x નું કોન્વોલ્યુશન
કોમ્યુટેટિવ (commutative) છે, જેમકે x(𝑡)∗ℎ(𝑡)
= ℎ(𝑡)∗𝑥(𝑡), અર્થાત તમે x અને h ની જગ્યા
બદલી શકો છો અને એ જ કોન્વોલ્યુશન ઇન્ટિગ્રલ
રેહશે. બીજુ ડીસ્ટ્રિબ્યુટીવ પ્રોપર્ટી (distributive
property) છે, અર્થાત f(𝑡) ∗ [𝑥(𝑡) + 𝑦(𝑡)] = 𝑓(𝑡)
∗ 𝑥(𝑡) + 𝑓(𝑡) ∗ 𝑦(𝑡). હવે ત્રીજી અસોસીએટીવ
પ્રોપર્ટી (associative property) છે, 𝑓(𝑡) ∗ [𝑥(𝑡)∗𝑦(𝑡)]
= [𝑓(𝑡)∗𝑥(𝑡)] ∗ 𝑦(𝑡). કારણ કે આ અસોસીએટીવ
છે તમે બંને માંથી કોઈ પણ રીત કોન્વોલ્યુશન
ઇન્ટિગ્રલ મેળવવા ઉપયોગમાં લઈ શકો.
હવે પછી નો ગુણધર્મ છે જયારે ફંક્શન
ને યુનીટ ઈમ્પલ્સ ફંક્શન થી કોન્વોલ્વ
(convolved) કરો છો, f(𝑡) ∗ 𝛿(𝑡) = -∞ft-λdλ=f(t).
એ જ રીતે જો તમે (𝑡 − 𝑡0) જે ટાઇમ શિફ્ટ
ઇમ્પલ્સ ફંક્શન (time shift impulse function) છે તેનાથી
કન્વોલ્વ કરી રહ્યાં છો, તો તમને આઉટપુટ
આ પ્રમાણે મળશે 𝑓(𝑡 − 𝑡0). પછી 𝑓(𝑡) નું
કોન્વોલ્યુશન યુનીટ ઈમ્પલ્સના ડેરિવેટિવ
(derivative), 𝛿′(𝑡), સાથે થાય તો, તમને આઉટપુટ
𝑓′(𝑡) મળશે. હવે જો તમે 𝑓 નું કોન્વોલ્યુશન
યુનિટ સ્ટેપ (unit step) થી કરો, તો આઉટપુટf(t)
* u(t) = -∞f(λ)ut-λ= -∞tfdλ હશે. આ મોટો ગુણધર્મ છે
જેને આપણે વારંવાર ઉપયોગમાં લઈશું જ્યારે
કોન્વોલ્યુશન ઇન્ટિગ્રલ નો અલગ અલગ સર્કીટ
માં ઉપયોગ કરીશું.
હવે આપણે કેવી રીતે કોન્વોલ્યુશન ઇન્ટિગ્રલ
નું મૂલ્યાંકન કરી શકીએ તે શીખતા પહેલા,
ચાલો સમજીએ કે લાપ્લાસ ટ્રાન્સફોર્મ (Laplace
transform) સાથે કન્વોલ્યુશન ઇન્ટિગ્રલ કેવી રીતે
જોડાયેલ છે. તો, ધારો કે જો તમારી પાસે
બે ફંક્શન છે જેમ કે , 𝑓1(𝑡) અને 𝑓2(𝑡),
તો તે બે સમયના સપેક્ષ માં બદલાતા ફંક્શન
(time varying functions) નું લાપ્લાસ ટ્રાન્સફોર્મ 𝐹1(𝑠)
અને 𝐹2(𝑠) છે, પછી જો તમે તેનું
કોન્વોલ્યુશન લો, 𝑓(𝑡) = 𝑓1(𝑡) ∗ 𝑓2(𝑡) =0tf1(λ)f2t-λdλ
આનું લાપ્લાસ ટ્રાન્સફોર્મ મળશે,
𝐹(𝑠) = L[𝑓1(𝑡) ∗ 𝑓2(𝑡)] = 𝐹1(𝑠) 𝐹2(𝑠)
આનો અર્થ એ કે 𝑓1(𝑡) અને 𝑓2(𝑡) ના કોન્વોલ્યુશન
નું લાપ્લાસ ટ્રાન્સફોર્મ એ 𝐹1(𝑠) અને 𝐹2(𝑠) નો
સાદો ગુણાકાર છે. હવે ચાલો જોઈએ કે
આપણે આ ખ્યાલને કેવી રીતે જ્સ્ટિફાય (justify)
કરી શકીએ કે તે સાચું છે કે નહીં, તેથી ચાલો
જોઈએ કે કોઈ ફંક્શન 𝑓(𝑡) = 𝑓1(𝑡) ∗ 𝑓2(𝑡) છે,
તો તમે તેને આ રીતે વ્યાખ્યાયિત કરશો,
0tf1(λ)f2t-λdλ. હવે જો તમે ફંક્શન f1(t) નું લાપ્લાસ
ટ્રાન્સફોર્મ લો તો,
F1S= 0f1e-sλdλ
આનો 𝐹2(𝑠) સાથે ગુણતા આપશે,
𝐹1(𝑠)𝐹2(𝑠) =0f1[F2se-sλ]dλ
હવે જો તમે ટાઇમ શિફ્ટ પ્રોપર્ટી નો ઉપયોગ
કરો કારણકે જો તમે આને જુઓ તો તે રહે
છે તમે કહી શકો કે જયારે તમે ટાઇમ શિફ્ટ
પ્રોપર્ટી નો ઉપયોગ કરો તો એને આ રીતે
બદલી શકાય,
F2se-sλ=f[f2t-λut-λ=0f2t-λut-λdt તેથી,
F1sF2s=0f1(λ)[0f2t-λut-λe-sλdt]dλ હવે જો તમે જુઓ, તો
આ ત્યાં સુધી જ સાચું છે જ્યાં સુધી 𝑡 > 𝜆.
જયારે 𝜆 < 𝑡 થશે ત્યારે ફંક્શન શૂન્ય થઇ
જશે, તેથી તમે ઇન્ટિગ્રલના રૂપમાં શું લખશો.
પહેલા, આપણે ઈન્ટીગ્રૅશનના ક્રમમાં અદલાબદલી
કરીએ તેથી તે બનશે 0 થી ઇન્ફીનિટી અને
બીજા ઇન્ટિગ્રલમાં આપણે કહીશું કે તે
0 થી t વચ્ચે છે, યુનીટ સ્ટેપ શિફ્ટ ફંક્શન
ના કારણે અને આપણે કહીશું કે તે f1 લેમ્બડા
ગુણ્યા f2 t ઓછા લેમ્બડા dt અને e ની ઓછા s લેમ્બડા
ઘાત, d લેમ્બડા છે, બીજુ ઈન્ટીગ્રૅશન
માટે કાઢી લઈશું. તેથી તમે આ વિશિષ્ટ
એક્ષ્પ્રેસન (expression) ને આ વિશિષ્ટ સ્વરૂપમાં
ફરીથી ગોઠવી શકો છો. હવે જો તમે આ ટર્મ
જોશો તો એ 𝑓1(𝑡) અને 𝑓2(𝑡) ના કોન્વોલ્યુશન
સિવાય કંઈ નથી.
જો તમે આ જુઓ, તો તમે તેને આ સાદી રીતે
f1(t) એ f2(t) નું કોન્વોલ્યુશન તરીકે રજુ કરશો અને
પછી બાહ્ય ઈન્ટીગ્રૅશન એ બીજું કઈ નહિ પણ
f1 અને f2 ના કોન્વોલ્યુશન નું લાપ્લાસ છે. તો
તમે સાદી રીતે લખી શકો કે 𝐹1(𝑠)𝐹2(𝑠) એ
બીજું કઈ નહિ પણ f1 અને f2 ના કોન્વોલ્યુશન
નું લાપ્લાસ છે. તો તમે સીધું કહી શકો
કે ટાઇમ ડોમેઇન (time domain) મા કોન્વોલ્યુશન
એ S-ડોમેઇન (domain) માં ગુણાકાર બરાબર છે.
આ રીતે તમને મળે છે કે જ્યારે તમે આ બધા
ને ફરીથી ગોઠવો અને જસ્ટિફાય કરો કે
કોન્વોલ્યુશન એ, f1 અને f2 નું કોન્વોલ્યુશન
એ S-ડોમેઇન (domain) મા ગુણાકાર છે.
ચાલો હવે એક ઉદાહરણ લઈએ જેથી તમે સમજી
શકો કે તમે આ વિશિષ્ટ ખ્યાલનો કેવી રીતે
ઉપયોગ કરશો. ચાલો જોઈએ કે 𝑥(𝑡) = 4𝑒−𝑡
અને ℎ(𝑡) = 5 𝑒−2𝑡 અને જયારે આપણે ઉપર બતાવેલી
બધી પ્રોપર્ટી લાગુ કરીએ ત્યારે h અને
x નું કોન્વોલ્યુશન 𝐻(𝑠)𝑋(𝑠) નું ઇન્વર્સ
(inverse) લાપ્લાસ ટ્રાન્સફોર્મ છે. 𝐻(𝑠) શું છે? 𝐻(𝑠)
બનશે 5s+2 કારણ કે એ ℎ(𝑡) નું લાપ્લાસ
ટ્રાન્સફોર્મ છે. એ જ રીતે 𝑋(𝑠) એ 𝑥(𝑡)
નું લાપ્લાસ ટ્રાન્સફોર્મ છે જેને તમે તેને
4s+1 લખી શકો. હવે જો તમે ચોરસ કૌંસમાં
ટર્મ ફરીથી ગોઠવો તો તે 20s+1+-20s+2 થશે. હવે
જો તમે ચોરસ કૌંસ માં દર્શાવેલ ટર્મનું
ઇન્વર્સ લાપ્લાસ ટ્રાન્સફોર્મ લો
તો એ 20(𝑒−𝑡 − 𝑒−2𝑡) બનશે. તો હવે તમે કહી
શકો કે 𝑥(𝑡) = 4𝑒−𝑡 અને ℎ(𝑡) = 5 𝑒−2𝑡 નું
કોન્વોલ્યુશન 20(𝑒−𝑡 − 𝑒−2𝑡) છે. જયારે
𝑡 ≥ 0 હશે ત્યારે આ થશે. તો આનાથી તમે
જોઈ શકો કે જયારે તમે કોન્વોલ્યુશનનું
લાપ્લાસ ટ્રાન્સફોર્મ લો તો સરળતા થી તમને
જવાબ મળી શકે છે.
હવે એક બીજો મુદ્દો છે જે આપણે આ પ્રોપર્ટીના
સંદર્ભમાં યાદ રાખવું જોઈએ જેની આપણે હમણાં
જ ગણતરી કરી છે. કારણ કે અગાઉના કેસ (cases)
માં જે બે સિગ્નલ (signal) નું આ કોન્વોલ્યુશન
આપણે જોયું હતું તે સરળ લાગે છે, પરંતુ
કેટલીકવાર ઇન્વર્સ શોધવું કદાચ અઘરું
થાય, કેમ કે જે ક્ષણે તમારી પાસે 𝐹1 (𝑠)
અને 𝐹2 (𝑠) હોય ત્યારે તે બંને નો ગુણાકાર
જટિલ હોય ત્યારે તેનું લાપ્લેસ ટ્રાન્સફોર્મ
નો ઉપયોગ કરીને કોન્વોલ્યુશન મેળવવાના ખ્યાલનો
ઉપયોગ કરવો મુશ્કેલ છે. પછી તમે શું કરશો,
તમે કેટલીક વૈકલ્પિક તકનીકોનો ઉપયોગ કરશો.
બીજો કેસ એ છે કે જ્યારે f1 (𝑡) અને 𝑓2 (𝑡) કેટલાક
પ્રાયોગિક ડેટાના રૂપમાં ઉપલબ્ધ હોય
છે અને આ બંને કાર્યોનો કોઈ સ્પષ્ટ લાપ્લાસ
ટ્રાન્સફોર્મ ઉપલબ્ધ નથી. જ્યારે આ વિશિષ્ટ
સ્થિતિ થાય છે ત્યારે તમે 𝑓1 (𝑡) અને 𝑓2 (𝑡)
નું લાપ્લાસ ટ્રાન્સફોર્મ પ્રાપ્ત કરી શકશો
નહીં અને પછી લાપ્લાસ ટ્રાન્સફોર્મ પ્રોડક્ટનો
ઉપયોગ કરીને f1 અને f2 નું કોન્વોલ્યુશન
મેળવવા મુશ્કેલ બનશે. તેથી, તમારે શું કરવાનું
છે, તમારે વૈકલ્પિક અભિગમનો ઉપયોગ કરવો
પડશે જેને ટાઇમ ડોમેઇન માં બે સિગ્નલ નું
કોન્વોલ્યુશન શોધવા માટે ગ્રાફિકલ અભિગમ
(graphical approach) કહેવામાં આવે છે.
ગ્રાફિકલ પ્રક્રિયા શું છે, ગ્રાફિકલ
પ્રક્રિયા કહે છે કે ચાર પગલા અનુસરવામાં
આવશે જે આપણે બે ફંક્શન ના કોન્વોલ્યુશન
ઇન્ટિગ્રલ શોધવા માટે નીચે વર્ણવીશું.
પ્રથમ ફોલ્ડિંગ છે, ફોલ્ડિંગ એટલે કે
તમે ℎ(𝜆) ની ઓર્ડિનેટ (ordinate) અક્ષ પર મિરર
ઇમેજ લેશો અને ℎ (−𝜆) ની કિંમત મેળવો. હવે
તમારે ફંક્શનને ડિસ્પ્લેસ (displace) કરવું આવશ્યક
છે જેથી તેનો અર્થ ℎ(𝑡 - 𝜆) મેળવવા માટે
ℎ(−𝜆) ને 𝑡 થી શિફ્ટ અથવા ડીલે (delay) કરો.
હવે પછીનું કાર્ય એ છે કે તમારે ગુણાકાર
કરવો પડશે, ℎ (𝑡 - 𝜆) અને 𝑥 (𝜆) નો ગુણાકાર
મેળવો અને પછી આપેલ સમય 𝑡 માટે ઈન્ટીગ્રૅશન
કરો અને y(𝑡) ને t પર મેળવવા માટે, 0 <𝜆 <𝑡
માટે ℎ (𝑡 - 𝜆) 𝑥 (𝜆) ના ગુણાકાર હેઠળના
ક્ષેત્રની ગણતરી કરો, અને પછી તમને
અંતે y(𝑡) ની કિંમત મળશે. હવે પ્રથમ પગલા
માં ફોલ્ડિંગ ઓપરેશન (operation) કોન્વોલ્યુશન
ટર્મનું કારણ છે. તેથી, આ એ જ છે જેની
આપણે પ્રથમ સ્લાઈડમાં ચર્ચા કરી કે ફોલ્ડિંગ
તે કંઈ નથી પરંતુ મિરર ઇમેજ લેવાનું
છે, જે આ ઇન્ટિગ્રલ ને કન્વોલ્યુશન ઇન્ટિગ્રલ
તરીકે ઓળખાવવાનું કારણ છે.
હવે ફંક્શન્સ ℎ (𝑡 - 𝜆) સ્કેન (scan) અથવા
𝑥(𝜆) પર સ્લાઈડ (slides) થાય છે, તેથી આ તે
છે જે ઉદાહરણમાં આપણે જોયું, જેની
ચર્ચા કરી રહ્યા છીએ કે જ્યારે તમે
આપેલા સિગ્નલ પર સ્લાઈડ કરો છો અને
તમે દરેક ટર્મ નો ગુણાકાર લો છો અને
પછી તમે સરવાળો કરો છો જેથી તમને ઈન્ટીગ્રૅશન
ની કિંમત મળે છે. તેનો અર્થ એ છે કે તમે શિફ્ટિંગ
ફંક્શન નો ઉપયોગ કરશો જે અંતિમ ઇન્ટિગ્રલ
મેળવવા માટે (𝜆) ઉપર સ્કેન અથવા સ્લાઇડ
કરશે. તેથી, આ સુપર પોઝિશન (super position) પ્રક્રિયા
ને ધ્યાનમાં લેતા કારણ કે આ, 𝑥(𝜆) પર
ફંક્શન h(𝑡 - 𝜆) નુ પણ સુપર પોઝિશન છે, કોન્વોલ્યુશન
ઇન્ટિગ્રલ પણ સુપર પોઝિશન ઇન્ટિગ્રલ
તરીકે ઓળખાય છે. તેથી, તમે હવે જોઈ શકો છો
કે કન્વોલ્યુશન ઇન્ટિગ્રલ ને સુપર પોઝિશન ઇન્ટિગ્રલ
તરીકે પણ કહી શકાય કારણ કે તેમાં સુપર
પોઝિશન પ્રક્રિયા પણ છે.
તેથી, ચાર પગલાંને લાગુ કરવા માટે, 𝑥(𝜆)
અને ℎ (𝑡 - 𝜆) ને દોરી શકાવા જરૂરી છે. ગ્રાફિકલ
અભિગમ માટે આપણે ધ્યાનમાં રાખવું
પડશે કે આપણે બંને ફંક્શન દોરી શકીએ
અને તેનો અર્થ એ કે આપણે બંને ફંક્શનને
x y અક્ષ પર પ્લોટ (plot) કરી શકીએ છીએ અને
પછી મૂળ ફંક્શન 𝑥(𝑡) માંથી 𝑥(𝜆) મેળવી
શકીએ છીએ, આમાં ફક્ત t ને ડમી વેરીએબલ 𝜆
થી બદલવાનો સમાવેશ થાય છે. પછી ℎ (𝑡 - 𝜆)
દોરવું એ કન્વોલ્યુશન પ્રક્રિયાનુ મુખ્ય
છે કારણ કે તેમાં ℎ (𝜆) ને ઊભી અક્ષ પર
રિફ્લેક્ટ (reflect) કરવું અને તેને t દ્વારા
શિફ્ટ કરવું શામેલ છે.
તેથી વિશ્લેષણાત્મક રીતે આપણે t ને ℎ(𝑡)
માં (𝑡 - 𝜆) દ્વારા બદલી ને ℎ(𝑡 - 𝜆) મેળવીએ
છીએ. હવે કન્વોલ્યુશન કોમ્યુટેટિવ હોવાથી
કેટલીક વાર પ્રથમ અને બીજું પગલું
h(𝑡) ને બદલે 𝑥(𝑡) પર લાગુ કરવું વધુ અનુકૂળ
છે. તેથી, આપણે x અને h ફંક્શન પર ધ્યાન
આપવું જ પડશે અને આપણે x અને h ના સ્કેચ
(sketch) સમજવાથી આપણે સરળતાથી શોધી શકીએ
છીએ કે આપણે કોને ફોલ્ડ (fold) કરવું છે
અને બીજા પર સ્લાઈડ કરવું છે.
તેથી, પાછલા કિસ્સામાં આપણે શું કર્યું
છે, આપણે આ વિશિષ્ટ ફંક્શન ને ફોલ્ડ
કર્યું, જો આપણે ફોલ્ડ કરીએ તો આપણે અસલી
અને ફોલ્ડ કરેલા ફંક્શન વચ્ચેનો તફાવત
પારખી શકીશું નહીં અને તેથી આપણે સમજાવી
શકીશું નહીં આ જ ફંક્શનને ફોલ્ડ કેમ કર્યું.
એ જ રીતે, જ્યારે તમે ગ્રાફિકલ અભિગમનો
ઉપયોગ કરીને કોન્વોલ્યુશનની ગણતરી કરો છો ત્યારે
તમે જોઈ શકો છો કે ફોલ્ડિંગ માટે કયું
શ્રેષ્ઠ છે. જ્યારે તમે ગ્રાફિકલ અભિગમનો
ઉપયોગ કરો છો ત્યારે આ તમારે હંમેશા ધ્યાનમાં
રાખવું જોઈએ. તેથી હવે આપણે એક ઉદાહરણ
લઈશું, તો આપણે શું કરી શકીએ, આપણે આજે
આ તબક્કે આપણે ચર્ચાને રોકી શકીએ છીએ અને
આપણે આગામી લેક્ચર (lecture) માં પણ કન્વોલ્યુશન
ઇન્ટિગ્રલ પરની આપણી ચર્ચા ચાલુ રાખીશું.
આભાર.