Gia Cát Lượng – bậc mưu thánh một đời – có một bộ “thuật nhìn người” vô cùng độc đáo. Trong bài viết “Tri nhân”, ông chính thức nêu ra quan điểm của mình, tổng cộng gồm bảy câu.
Ông xét con người toàn diện qua bảy phương diện: chí, biến, thức, dũng, tính, liêm, tín.
Hỏi về đúng sai để xem chí hướng
Vương Dương Minh nói: “Chí không lập, thì trong thiên hạ không việc gì có thể thành.”
Một người nếu không xác lập được chí hướng, thì tương lai chắc chắn chẳng đạt được thành tựu gì.
Vậy làm sao biết một người có chí hay không? Hãy hỏi họ về đúng và sai, xem thái độ và cách nhìn của họ đối với vạn sự vạn vật trong đời.
Người có chí hướng nhất định có thế giới quan rõ ràng, biết điều gì đúng, điều gì sai.
Nếu một người không có chính kiến riêng, không có yêu ghét rõ ràng, chỉ lặp lại lời người khác, a dua theo số đông, thì cơ bản có thể kết luận: người này không có hoài bão lớn.
Vì đúng sai mơ hồ, khi gặp việc lớn, kiểu người này rất dễ trở thành “cỏ gió chiều nào theo chiều ấy”, cho nên không nên quá tin tưởng.
Dồn vào thế bí bằng tranh luận để xem khả năng biến thông
Hãy tranh luận với người ấy, dồn họ đến mức cạn lời, xem họ sẽ ứng phó thế nào. Đây là cách nhìn phản ứng tại chỗ của một người.
Nếu đầu óc linh hoạt, họ sẽ tư duy nhanh nhạy, tìm ra phương án đối phó mới. Đây là biểu hiện của năng lực ứng biến và thông quyền đạt biến.
Đồng thời, vì tình huống cấp bách, nên trong những cách ứng phó ấy, ta có thể thấy được bộ mặt chân thật nhất của họ.
Người nội tâm có nguyên tắc kiên định, lời nói dù biến hóa thế nào cũng không rời gốc.
Người nội tâm không có điểm tựa, lời nói trước sau mâu thuẫn, tự phá vỡ chính mình.
Hỏi kế sách để xem kiến thức và tầm nhìn
Đừng hỏi những câu hỏi viển vông sáo rỗng, mà hãy lấy sự việc thực tế để hỏi ý kiến họ, xem phương pháp họ đề xuất ra sao, từ đó đánh giá trình độ hiểu biết của họ.
Nhiều người nói thì rất hay, nhưng khi làm thực tế lại hoàn toàn khác.
Triệu Quát chỉ giỏi bàn binh trên giấy, cuối cùng khiến nước Triệu mất hàng trăm nghìn binh sĩ.
Người có kiến thức và tầm nhìn cao, nhất định là người có thể thực sự đưa ra kế hoạch hữu ích cho xã hội và hoàn cảnh. Người kiến thức bất phàm, ra tay là đánh trúng trọng điểm.
Còn kẻ chỉ biết đọc sách, chỉ giỏi nói suông, bàn chuyện thực tế thì chỉ khoa trương, hoàn toàn không có đối sách.
Báo trước khó khăn để xem dũng khí
Nói cho họ biết việc này rất khó, dùng đó để khảo nghiệm lòng dũng cảm.
Biết không thể mà vẫn làm, ấy mới là dũng.
Biết việc khó nhưng vẫn dám đối diện, dám tiến lên, mới xứng đáng gọi là can đảm.
Những người như vậy làm việc có nghị lực, có phương pháp, tâm tính ổn định, không oán trời trách người. Kiểu người này thường có thể làm nên việc lớn.
Còn nhiều người luôn chỉ lo giữ mình an toàn, gặp khó liền lui, thì phần lớn khó thành đại sự.
Cho uống rượu để xem bản tính
Ai cũng sống mang theo một chiếc mặt nạ, trong đời thường rất khó nhìn rõ một con người.
Rượu vào lời thật. Khi một người say, thứ họ bộc lộ mới chính là bản thân chân thực nhất.
Có người ngày thường trông ôn hòa, nhưng say lại nổi cơn điên rượu. Bình thường không thấy, lên bàn rượu thì nguyên hình lộ rõ.
Văn hóa bàn rượu tuy không đáng khuyến khích, nhưng những người giỏi nhìn người từ xưa đến nay đều đặc biệt coi trọng bàn rượu.
Đặt trước lợi ích để xem sự liêm chính
Quan sát thái độ của họ đối với lợi ích, có thể thấy rõ phẩm hạnh của họ.
Người thật sự có tiết tháo sẽ không lấy của cải bất nghĩa. Họ biết giữ khuôn phép, tiết chế, không đặt hưởng thụ vật chất lên hàng đầu. Người giữ quy củ có nội tâm vững vàng, họ sẽ không vì tiền mà bán rẻ nhân phẩm.
Người như vậy đáng tin cậy, có thể kết giao lâu dài.
Giao việc để xem chữ tín
Nhờ đối phương làm việc, xem họ có thể hoàn thành đúng hẹn hay không.
Người không giữ chữ tín thì không thể đứng vững trong đời.
Một người không giữ lời hứa, tức là không có nền tảng để lập thân.
Dễ hứa thì tất ít giữ lời. Nếu không làm được thì đừng hứa. Nếu đã hứa thì nhất định phải làm, bản thân không làm được cũng phải tìm cách giúp người khác hoàn thành.
Kẻ không giữ chữ tín lại luôn tìm lý do biện minh cho mình, tuyệt đối không nên kết giao sâu.
Lời kết của tác giả
Thế đạo đổi thay, hoàn cảnh đổi thay, nhưng lòng người và bản tính con người thì ngàn năm không đổi.
Thuật nhìn người của Gia Cát Lượng đã được nêu ra hơn một nghìn năm trước, nhưng với con người ngày nay, vẫn còn nguyên giá trị tham khảo.
Khai Tâm biên dịch