Người xưa coi trọng cả tài năng lẫn đức hạnh, bởi tài có thể giúp con người lập nghiệp, nhưng đức mới là nền tảng để giữ gìn thành quả lâu dài.
Tư Mã Quang thời Tống từng bàn rằng, người có tài mà thiếu đức dễ trở thành kẻ tiểu nhân. Nhìn lại lịch sử, không ít người tài giỏi nhưng vì thiếu đức hạnh mà làm hại người khác, cuối cùng cũng tự đẩy mình vào cảnh thân bại danh liệt.
- Họa từ tranh giành tài sản: Vì lòng tham mà tổn hao phúc đức, gia đình khó được bình yên
- Nghẹt thở hai cuộc cứu người trong đêm: Một người lao xuống sông, một người chạy đua giành lại sự sống
- Cái gọi là “người phù hợp” chỉ là ảo tưởng của tình yêu
Giàu sang nhờ bạn, trở mặt khi thành đạt
Vào thời Đường, có một tăng nhân tên Giả Quang, sống tại vùng Kiến Bôn. Từ nhỏ, ông đã thông minh, lanh lợi, say mê Phật pháp và quyết tâm xuất gia tu hành. Chỉ trong mười năm, ông đã nắm vững những nội dung quan trọng của kinh Phật.
Trong vùng có một người xuất gia khác tên Hội Đạt, gia đình rất giàu có. Ngưỡng mộ học vấn của Giả Quang, Hội Đạt muốn kết giao với ông. Bấy giờ, Đường Quang Đế tôn sùng Phật pháp và đạo pháp thần tiên, thường triệu các tăng nhân, đạo sĩ tài giỏi từ khắp nơi về kinh đô. Giả Quang cũng mong được đến Trường An thể hiện tài năng, nhưng vì gia cảnh nghèo khó nên không đủ tiền lên đường.
Biết chuyện, Hội Đạt đem bảy vạn quan tiền giúp bạn thực hiện ước nguyện. Ông còn khích lệ rằng, xét về học vấn và tài năng, Giả Quang khó có người sánh bằng. Nếu được hoàng đế trọng dụng, ông nhất định sẽ có cơ hội lập nên sự nghiệp lớn. Hội Đạt chỉ mong sau này bạn đừng quên tình nghĩa giữa hai người.
Giả Quang cảm kích, hứa rằng nếu có ngày trở thành quan lớn, ông sẽ không quên ân tình ấy. Mang theo số tiền được giúp đỡ, ông đến Trường An, tìm cách tiếp cận những người thân tín bên cạnh hoàng gia để có cơ hội được triệu kiến.
Sau đó, Đường Quang Đế cho tuyển chọn mười tăng nhân uyên bác cùng những người am hiểu đạo pháp để tiến hành biện luận. Giả Quang được chọn vào danh sách. Trước hoàng đế, ông trình bày lưu loát những giáo lý sâu xa của Phật giáo, dẫn chứng kinh điển rộng rãi, giải đáp các nghi vấn rõ ràng và thuyết phục. Không ai trong số những người tham gia có thể vượt qua ông.
Quang Đế vô cùng tán thưởng, ban cho Giả Quang chức tước, ấn tín, nhà cửa, tiền bạc cùng nhiều vật phẩm quý giá. Chẳng bao lâu, ông trở thành người được hoàng đế tin cậy, đường quan lộ rộng mở.
Nghe tin bạn thành đạt, Hội Đạt từ Kiến Bôn đến Trường An thăm hỏi. Thế nhưng, Giả Quang lại cho rằng người bạn cũ đến để đòi lại số tiền năm xưa nên tỏ thái độ lạnh nhạt. Nhận ra tâm ý ấy, Hội Đạt buồn bã trở về.
Sau hơn một tháng, lo sợ Hội Đạt sẽ quay lại, Giả Quang viết mật thư vu cáo bạn với tướng trấn thủ Kiến Bôn là Chương Đình Khuê. Trong thư, ông dựng chuyện Hội Đạt âm mưu phản loạn, còn khéo léo dùng những lời tâng bốc để khiến vị tướng tin rằng mình đang bảo vệ triều đình. Chương Đình Khuê nổi giận, lập tức cho gọi Hội Đạt đến tra khảo. Cuối cùng, người từng bỏ tiền giúp bạn lập nghiệp đã bị đánh chết oan uổng.
Vài ngày sau, Giả Quang kể rằng mình nhìn thấy hồn ma Hội Đạt tìm đến kinh thành, lớn tiếng trách mắng vì đã dùng bảy vạn quan tiền giúp ông lập nghiệp, vậy mà lại bị vu khống đến chết. Sau đó, hồn ma biến mất. Những người hầu trong nhà cũng được kể là đã chứng kiến cảnh tượng ấy. Không lâu sau, Giả Quang đột ngột qua đời dù không mắc bệnh.
Câu chuyện là lời cảnh tỉnh về sự vong ân bội nghĩa. Một người có thể nhờ tài năng mà được trọng dụng, nhưng nếu vì lợi ích cá nhân mà phản bội người từng giúp mình, thì thành công ấy cũng khó khiến người đời kính trọng. Theo quan niệm nhân quả truyền thống, làm điều bất nghĩa cuối cùng phải đối diện với hậu quả do chính mình gây ra.
Tài năng có quyết định được phú quý?
Trong mệnh lý Bát tự, năm, tháng, ngày và giờ sinh được biểu thị bằng thiên can, địa chi. Người xưa cho rằng, từ sự phối hợp của các yếu tố này có thể luận đoán tài năng, tài vận và phúc phần của một người. Tuy nhiên, “đức” trong mệnh lý được hiểu là phúc đức, phúc phần và phúc khí, khác với đức hạnh thể hiện qua hành vi, cách đối nhân xử thế trong đời sống.
Một người có tài nhưng không gặp thời, khó phát tài hoặc không đạt được địa vị mong muốn, theo cách lý giải này, có thể là vì phúc phần chưa đủ. Tài năng giúp con người tạo ra cơ hội, nhưng việc cơ hội ấy có chuyển thành thành quả bền vững hay không còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố.
Ví dụ được đưa ra là một lá số có nhật can thuộc Ất Mộc, sinh vào đầu xuân, lại có nhiều yếu tố Thủy và Mộc. Mộc khí quá vượng, trong khi Bính Hỏa và Thổ được xem là những yếu tố cần thiết để cân bằng. Hỏa vừa giúp tiết bớt Mộc khí, vừa làm ấm khí hậu đầu xuân; Hỏa sinh Thổ, còn Thổ tượng trưng cho tài tinh trong cách luận giải này.
Nhìn bề ngoài, lá số ấy cho thấy người có năng lực, có khả năng vận dụng tài năng để kiếm tiền. Tuy nhiên, muốn biết tài vận có thực sự vững vàng hay không, người luận mệnh còn phải xem xét dụng thần có đủ sức hay không, có được địa chi nâng đỡ hay bị các yếu tố khác khắc chế. Nếu Hỏa và Thổ chỉ xuất hiện trên thiên can mà thiếu gốc rễ vững chắc ở địa chi, tài tinh có thể chỉ biểu hiện yếu ớt, khó trở thành nguồn phú quý bền lâu.
Theo cách phân tích này, những năm vận hành Hỏa hoặc Thổ có thể tạo điều kiện thuận lợi hơn cho tài vận. Ngược lại, khi gặp vận không phù hợp, những yếu tố vốn đã mất cân bằng có thể khiến con đường làm ăn trở nên khó khăn, thậm chí phát sinh tổn thất lớn. Bởi vậy, người xưa cho rằng không thể chỉ nhìn một vài yếu tố trong Bát tự mà vội kết luận một người chắc chắn giàu sang hay nghèo khó.
Dẫu vậy, những luận giải về Bát tự và phúc đức thuộc quan niệm mệnh lý truyền thống, không phải phương pháp khoa học đã được chứng minh có thể dự đoán chính xác vận mệnh.
Tích đức mới là gốc rễ của cuộc đời
Người xưa tin rằng phúc phần có liên quan đến đức hạnh và những việc con người làm trong đời. Người biết sống nhân nghĩa, giữ chữ tín, trân trọng ân tình sẽ gây dựng được lòng tin và sự kính trọng. Ngược lại, người chỉ chăm chăm theo đuổi lợi ích, bất chấp đạo nghĩa để đạt mục đích, dù nhất thời thành công cũng có thể đánh mất những điều quý giá nhất.
Câu chuyện Giả Quang nhắc nhở rằng tài năng không thể thay thế nhân cách. Một người càng có năng lực, càng được trọng dụng thì càng cần biết giữ mình, nhớ đến ân tình và chịu trách nhiệm với hành động của bản thân.
Phú quý có thể đến từ tài năng, cơ hội và sự nỗ lực, nhưng để thành quả đứng vững lâu dài, con người còn cần lòng chính trực và cách sống có trách nhiệm. Tin vào nhân quả hay nhìn nhận cuộc đời bằng lý trí, mỗi người đều có thể hiểu một điều: muốn đi xa, không chỉ cần tài giỏi mà còn phải biết làm người. Tích đức, giữ chữ tín và đối đãi tử tế với người khác chính là nền tảng để xây dựng một cuộc đời đáng quý.
Tiểu Hoa biên tập