Trong cách nhìn của người xưa, một người muốn thành công lớn trước hết phải học cách thắng mình. Thắng người khác đôi khi chỉ cần sức mạnh. Thắng được chính mình cần sự tu dưỡng.

Người có chí lớn không chỉ học cách làm việc, mà còn phải học cách chịu đựng những điều trái ý: một lời phê bình, một lần bị hiểu lầm, một chút thiệt thòi, thậm chí cả sự coi thường từ người khác. Không phải vì họ không có lòng tự trọng, mà vì họ hiểu rằng có những điều nhỏ nếu không nhẫn được, sẽ làm hỏng những điều lớn.

Một câu chuyện của Lão Tử, trong Trang Tử – Thiên Đạo:

Sĩ nhân Thành Kỷ từng đến gặp Lão Tử, sau đó có những lời chê trách, thậm chí xem thường ông. Nhưng Lão Tử không nổi giận. Ông nói: “Trước kia, ông gọi ta là trâu thì ta là trâu, gọi ta là ngựa thì ta là ngựa.”

Câu nói nghe qua tưởng như Lão Tử mặc cho người khác muốn gọi mình thế nào cũng được. Nhưng ý nghĩa sâu hơn nằm ở chỗ: người khác có thể đặt tên cho mình bằng lời nói của họ, nhưng không thể quyết định giá trị của mình bằng lời nói ấy.

Nếu lời chê đúng, thì nhận ra để sửa mình. Nếu lời chê sai, thì cũng không cần nổi giận để chứng minh. Người càng vững, càng không dễ bị một câu nói kéo khỏi sự bình tĩnh. Đó là một loại định lực.

Trong Luận ngữ – Vệ Linh Công, Khổng Tử nói: “Việc nhỏ không nhẫn được, ắt làm hỏng mưu lớn.”

Nhẫn không có nghĩa là nhu nhược. Cũng không phải người khác làm gì mình cũng im lặng chịu đựng. Nhẫn là không để một việc nhỏ làm mất đi sự tỉnh táo đối với việc lớn.

Một người đang gánh trách nhiệm lớn không thể vì một câu nói khó nghe mà lập tức nổi giận. Người muốn đi đường dài không thể vì một lần bị hiểu lầm mà bỏ cuộc. Người muốn thành tựu một việc lớn càng không thể để lòng tự ái dẫn dắt hành động.

Người xưa coi đó là một phần của tu thân. Bởi cái khó nhất không phải làm việc trong thuận cảnh, mà là giữ được tâm mình khi gặp nghịch cảnh.

Không chịu nổi một lời khó nghe, khó có thành công lớn

Mạnh Tử cũng nói về người gánh việc lớn, ông từng viết: “Trời sắp giao việc lớn cho người ấy, tất trước hết làm khổ tâm chí, nhọc gân cốt, đói thân thể…”

Đây không phải lời khẳng định rằng cứ chịu khổ thì nhất định thành công. Điều Mạnh Tử nhấn mạnh là: người muốn đảm đương một trách nhiệm lớn phải trải qua quá trình tôi luyện tâm chí.

Khó khăn tôi luyện sức chịu đựng. Nghịch cảnh tôi luyện ý chí. Lời phê bình tôi luyện lòng tự xét. Sự hiểu lầm tôi luyện khả năng giữ mình. Và những điều trái ý, nếu biết đối diện đúng cách, có thể trở thành một phần của quá trình trưởng thành.

Cho nên, người xưa nhìn “nhẫn” không đơn thuần như một đức tính chịu đựng. Đó còn là năng lực giữ mình trước những thứ dễ làm mất mình nhất.

Trong đời sống hiện đại, điều này càng rõ. Một người làm việc lớn sẽ không thể tránh khỏi lời phê bình. Làm quản lý sẽ có người không hài lòng. Làm kinh doanh sẽ có người nghi ngờ. Làm nghề sáng tạo sẽ có người chê bai. Đứng ở vị trí càng cao, những lời trái tai đôi khi càng nhiều.

Nếu mỗi lần bị phê bình đều phải nổi giận, mỗi lần bị hiểu lầm đều phải giải thích, mỗi lần bị xem thường đều phải chứng minh, người ta sẽ tiêu hao phần lớn năng lượng vào việc bảo vệ cái tôi, thay vì làm công việc cần làm.

Có khi một cuộc tranh luận thắng được vài câu, nhưng lại thua mất một mối quan hệ. Có khi chứng minh được mình đúng, nhưng đánh mất một cơ hội hợp tác. Có khi vì không chịu nổi một lời xúc phạm mà phản ứng ngay lập tức, rồi vài năm sau mới nhận ra: thứ mình đánh mất lớn hơn rất nhiều so với điều khiến mình tức giận ngày hôm ấy.

Người trưởng thành trong sự nghiệp dần hiểu một nguyên tắc đơn giản: Không phải lời nói nào cũng cần trả lời. Không phải sự hiểu lầm nào cũng cần giải thích. Không phải lời xúc phạm nào cũng đáng để hạ mình xuống đáp lại.

Nhưng cũng cần phân biệt nhẫn với nhu nhược. Nếu người khác chỉ ra một khuyết điểm thật, hãy nghe. Nếu cấp trên phê bình một sai sót, hãy xem lại. Nếu đồng nghiệp nói một điều khiến mình khó chịu nhưng có lý, đừng vội phản bác chỉ vì cái tôi bị chạm vào.

Người có bản lĩnh không phải là người không nghe được lời khó nghe. Mà là người nghe được điều khó nghe mà vẫn đủ bình tĩnh để tìm xem trong đó có điều gì đáng nghe hay không. Lời khen đôi khi làm người ta dễ chịu, nhưng lời chê đúng lúc mới có thể giúp người ta trưởng thành.

Vì vậy, câu chuyện Lão Tử không chỉ nói về sự điềm tĩnh. Nó còn nói về một cảnh giới rất khó: không để danh dự bề ngoài điều khiển hành động bên trong.

Người muốn đi xa cần học cách chịu được một chút oan ức. Người muốn làm việc lớn cần chịu được một chút hiểu lầm. Người muốn gánh trách nhiệm lớn cần chịu được những lúc không được người khác công nhận. Bởi nếu một lời nói đã có thể khiến ta mất bình tĩnh, thì rất có thể người nói đã nắm được tay lái cảm xúc của ta. Việc nhỏ không nhẫn được thì hỏng việc lớn. Một lời khó nghe không chịu nổi thì khó giữ được tâm thế để đi một con đường dài.

Đến một lúc nào đó, người ta mới hiểu: Bản lĩnh không phải là khiến người khác không được xúc phạm mình. Bản lĩnh là dù người khác nói gì, mình vẫn không đánh mất phương hướng của mình.

Mỹ Mỹ biên tập

#song#vanhoa#vanhoatruyenthong