Giữa những guồng quay cuộc sống đôi khi chỉ một khoảnh khắc rất nhỏ trong tự nhiên cũng đủ khiến con người phải lặng người suy ngẫm.
- Sự Thật về “nghiệp gia tộc” – khi khoa học bắt đầu giải mã phần 1
- Những “quỷ lùn đỏ” trên bầu trời: Bí ẩn cao tầng và điều chúng tiết lộ về Trái Đất
- 5 kiểu người này không đáng để thân thiết; hãy giữ khoảng cách
Ngày 18 tháng 6, cư dân mạng Trung Quốc truyền tay nhau đoạn ghi hình về một đàn kiến đang di cư giữa dòng nước lũ. Khi tổ bị ngập do mực nước hồ chứa dâng cao, hàng ngàn con kiến không hoảng loạn bỏ chạy. Chúng cắn chặt vào nhau, kết thành một cây cầu nổi trên mặt nước để đưa kiến chúa, ấu trùng và nguồn lương thực sang bờ bên kia.
Cảnh tượng ấy khiến nhiều người kinh ngạc. Một sinh mệnh nhỏ bé tưởng như mong manh lại có thể tạo nên một công trình kỳ diệu bằng chính thân thể của mình. Nhưng điều làm con người xúc động hơn cả không phải là kỹ thuật sinh tồn, mà là tinh thần hy sinh và tình nghĩa đồng loại ẩn chứa phía sau cây cầu ấy.
Khoa học nhìn thấy trí tuệ tập thể kỳ diệu của loài kiến
Dưới góc nhìn của sinh học hiện đại, hiện tượng đàn kiến kết nối cơ thể để vượt qua thiên tai được gọi là một dạng "siêu tổ chức". Mỗi cá thể riêng lẻ có khả năng rất hạn chế, nhưng khi hợp thành tập thể, chúng biểu hiện một trí tuệ vượt xa năng lực của từng con riêng biệt.
Các nhà khoa học phát hiện cơ thể kiến có lớp màng giúp chống thấm nước, nhờ đó chúng có thể liên kết với nhau để tạo thành những cấu trúc nổi trên mặt nước trong nhiều ngày. Không có một bộ não trung tâm chỉ huy, cũng không có mệnh lệnh bằng ngôn ngữ như con người, nhưng cả đàn vẫn vận hành chính xác đến kinh ngạc.
Điều đáng chú ý là mọi hành động đều hướng về sự tồn tại của cộng đồng. Kiến chúa, trứng non và nguồn thức ăn luôn được bảo vệ trước tiên. Những cá thể ở ngoài cùng chấp nhận đối mặt với hiểm nguy để duy trì sự sống cho toàn đàn. Khoa học gọi đó là bản năng tiến hóa, nhưng đối với nhiều người, đó còn là biểu hiện của một thứ đạo đức tự nhiên được khắc sâu trong sinh mệnh.
Hơn một trăm triệu năm tồn tại nhờ tinh thần cộng đồng
Loài kiến đã xuất hiện trên Trái Đất từ hơn một trăm triệu năm trước, từ thời kỳ khủng long còn thống trị hành tinh. Trải qua vô số biến động địa chất và những cuộc tuyệt chủng hàng loạt, chúng vẫn tồn tại và phát triển mạnh mẽ.
Điều làm nên sức sống bền bỉ ấy không nằm ở sức mạnh cá nhân, mà ở khả năng tổ chức xã hội phi thường. Trong một tổ kiến, mỗi thành viên đều có vai trò riêng, từ tìm kiếm thức ăn, chăm sóc trứng, bảo vệ tổ cho đến xử lý thi thể đồng loại. Thậm chí, những con kiến non còn phải học tập từ các "tiền bối" trước khi đảm nhận công việc phù hợp với khả năng của mình.
Khi một thành viên chết đi, đồng loại sẽ đưa thi thể ra khỏi tổ, chôn cất ở một nơi riêng biệt để giữ gìn sự an toàn cho cộng đồng. Hành động ấy vừa mang ý nghĩa sinh học, vừa gợi cho con người liên tưởng đến một hình thức tôn trọng sự sống và cái chết.
Con người thường tự hào về nền văn minh của mình, nhưng nhìn vào thế giới của loài kiến, ta không khỏi ngạc nhiên trước một xã hội có kỷ luật, có giáo dục và có sự phân công trách nhiệm vô cùng chặt chẽ.
Tính nhân nghĩa được thể hiện qua sự hy sinh vô điều kiện
Câu chuyện mà sinh viên sinh học Lý Tử từng chứng kiến đã để lại nhiều suy ngẫm sâu sắc. Khi ngọn nến nhỏ được đặt vào tổ kiến, những con kiến ban đầu tỏ ra hoảng loạn. Thế nhưng chỉ ít giây sau, từng nhóm kiến đã tiến lên, dùng axít của mình để dập lửa.
Con này ngã xuống, con khác tiếp tục lao vào. Không có sự do dự, không có hành động bỏ chạy để bảo toàn bản thân. Mục tiêu duy nhất của chúng là cứu lấy ngôi nhà chung.
Sau khi ngọn lửa bị dập tắt, những con còn sống lặng lẽ đưa thi thể đồng loại đến nơi an táng. Một tháng sau, khi đối diện với ngọn lửa lớn hơn, chúng đã phối hợp hiệu quả hơn đến mức không còn cá thể nào phải hy sinh.
Những hình ảnh ấy khiến người ta không thể không liên tưởng đến chữ "nghĩa" trong văn hóa phương Đông. Nhân nghĩa không chỉ là yêu thương, mà còn là sự sẵn sàng đặt lợi ích chung lên trên lợi ích cá nhân.
Trong những trận cháy rừng hay những cơn lũ dữ, đàn kiến thường kết thành những quả cầu sống, bao bọc kiến chúa và ấu trùng ở trung tâm. Những con ở lớp ngoài cùng chấp nhận bị thiêu đốt hoặc bị nước cuốn trôi để đổi lấy cơ hội sống cho cả cộng đồng. Không oán trách, không tranh giành, chỉ lặng lẽ hiến dâng.
Nếu con người gọi đó là đức hy sinh, thì loài kiến đã thực hành điều ấy từ hàng triệu năm trước.
Vạn vật hữu linh
Phật gia giảng rằng vạn vật đều có linh tính, đều là những sinh mệnh đáng được tôn trọng. Con người không phải chủ nhân duy nhất của trí tuệ và cảm xúc trong vũ trụ này.
Nhìn vào đời sống của loài kiến, người ta càng cảm nhận rõ hơn lời dạy ấy. Chúng biết học tập, biết chăm sóc thế hệ sau, biết bảo vệ cộng đồng, biết an táng đồng loại và biết hy sinh thân mình vì sự tồn vong của cả đàn.
Bản năng tự nhiên của muôn loài chưa từng bị che phủ bởi những ham muốn ích kỷ như ở xã hội con người. Chính vì vậy mà sự đoàn kết, lòng vị tha và tinh thần phụng hiến của chúng vẫn được giữ gìn nguyên vẹn.
Có lẽ, khi biết cúi xuống quan sát những sinh mệnh nhỏ bé dưới chân mình, con người sẽ học được một bài học lớn lao hơn về nhân nghĩa. Bởi trong thế giới bao la này, không chỉ con người mới biết yêu thương, mà ngay cả những sinh vật nhỏ bé nhất cũng đang lặng lẽ viết nên những câu chuyện cảm động về lòng vị tha và sự hy sinh vô điều kiện.
Tiểu Hoa biên tập