Giải mã chu kỳ của Vàng: Góc nhìn từ những biến động trong thể chế tiền tệ toàn cầu
MSc. Nguyễn Thị Ngọc Hà (*)
Viện Chiến lược chính sách Kinh tế - Tài chính, Bộ Tài chính
(*) Bài viết chỉ thể hiện quan điểm của cá nhân tác giả, không đại diện cho bất kỳ tiếng nói của cơ quan, tổ chức nào.
Kỳ 4: Nghịch lý Triffin và sự nổi dậy của các liên minh tiền tệ, các công nghệ tiền tệ mới
Trong khi Basel III thay đổi cấu trúc vi mô của hệ thống ngân hàng, các biến động địa chính trị vĩ mô đang tấn công trực diện vào vị thế của đồng USD thông qua cơ chế của Nghịch lý Triffin.
Nghịch lý Triffin: Sự tự hủy diệt được báo trước của đồng tiền dự trữ
Nhà kinh tế học Robert Triffin, trong những năm 1960, đã chỉ ra một mâu thuẫn không thể giải quyết của hệ thống Bretton Woods, mà ngày nay vẫn đúng với hệ thống USD: Để thế giới có đủ thanh khoản USD cho thương mại và dự trữ, Mỹ phải chấp nhận thâm hụt cán cân thanh toán liên tục (xuất khẩu USD ra nước ngoài). Nhưng càng thâm hụt nhiều, lượng USD lưu hành ở nước ngoài càng lớn so với khả năng đảm bảo của nền kinh tế Mỹ, dẫn đến sự mất niềm tin vào giá trị của nó.
Nghịch lý này tạo ra một chu kỳ ác tính:
Mỹ in tiền để mua hàng hóa thế giới và tài trợ nợ công.
Thế giới tích lũy USD làm dự trữ.
Để giữ giá trị USD, Mỹ phải tăng lãi suất hoặc duy trì sức mạnh kinh tế vượt trội.
Khi nợ Mỹ quá lớn (hiện >120% GDP), thế giới lo ngại Mỹ sẽ lạm phát hóa để xóa nợ, dẫn đến làn sóng bán tháo USD và tìm kiếm tài sản thay thế.
Sự xuất hiện của tiền kỹ thuật số - nỗ lực chống lại sức mạnh USD
Bitcoin ra đời sau GFC2008 (khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008) và lập tức nhận được sự ủng hộ mạnh mẽ của thị trường chính thức và phi chính thức. Thực tế, sự ra đời của Bitcoin và tiền kỹ thuật số là hệ quả tất yếu từ những lỗ hổng của thể chế tiền tệ đương đại, đặc biệt sau khủng hoảng tài chính 2008. Niềm tin vào đồng USD suy giảm do Mỹ in tiền vô tội vạ (gây lạm phát cho các nước lệ thuộc - "Nghịch lý Triffin") và sử dụng hệ thống thanh toán SWIFT như một công cụ quyền lực chính trị để trừng phạt, cô lập các quốc gia khác.
Sự xuất hiện của Bitcoin - một gợi ý về giải pháp công nghệ giao dịch phi tập trung, minh bạch quyền sở hữu, minh bạch lượng tiền in ấn - đang khiến USD đối mặt với hai thách thức lớn:
Thứ nhất, sự trỗi dậy của các giao dịch nằm ngoài hệ thống SWIFT (Bitcoin/Tiền ảo) Bitcoin ra đời với 3 đặc tính mà USD không có: (i) Số lượng giới hạn (tránh lạm phát); (ii) Ẩn danh, không thể truy vết; (iii) Phi tập trung, nằm ngoài SWIFT. Điều này tạo cơ hội cho các quốc gia bị cấm vận và các giao dịch ngầm (vũ khí, tài trợ chính trị) hoạt động mà không chịu sự kiểm soát của Mỹ. Tuy nhiên, điểm yếu là thiếu tài sản đảm bảo và rủi ro pháp lý cao.
Thứ hai, nguy cơ từ đồng tiền số được hậu thuẫn bởi Vàng (Khối BRICS/Trung Quốc). Đây là thách thức nghiêm trọng hơn khi Trung Quốc dẫn dắt khối BRICS tạo ra các token kỹ thuật số được đảm bảo bằng vàng vật chất. Theo đó, Blockchain được dùng để chuyển đổi quyền sở hữu vàng khi giao dịch hàng hóa (dầu mỏ), trong khi vàng vẫn nằm trong kho. Loại tiền tệ như vậy uy tín hơn USD (do có vàng bảo chứng) và hoàn toàn phi tập trung (tránh được sự trừng phạt của Mỹ).
Chiến lược "Phi đô la hóa" (De-dollarization) và vai trò của Trung Quốc
Trung Quốc và khối BRICS đã nhận diện rõ điểm yếu này và đang đẩy mạnh các chiến lược thoát khỏi sự phụ thuộc vào USD:
1. Chiến lược thay thế nợ công của Mỹ bằng vàng vật chất tại các NHTW
Hoạt động tích lũy vàng của các NHTW đang diễn ra ở mức độ lịch sử, đánh dấu một trong những chuỗi mua vào mạnh nhất thời hiện đại nhằm đa dạng hóa dự trữ và giảm phụ thuộc vào đồng USD (phi đô la hóa). Giai đoạn 2022-2025, các NHTW đã duy trì mức mua ròng hơn 1.000 tấn vàng mỗi năm, cao gấp đôi mức trung bình của thập kỷ trước.
Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc (PBoC) đã liên tục mua ròng vàng trong 18 tháng liên tiếp (tính đến giữa năm 2024). Mặc dù con số công bố chính thức là khoảng 2.264 tấn (tính đến đầu 2024), các chuyên gia tin rằng con số thực tế lớn hơn nhiều, có thể lên tới 20.000 tấn nếu tính cả vàng được giữ bởi các cơ quan nhà nước khác và người dân, nhằm chuẩn bị cho việc bảo đảm đồng Nhân dân tệ. Đặc biệt, Trung Quốc đã cho phép các doanh nghiệp và ngân hàng thương mại sử dụng hạn ngạch nhập khẩu vàng để đổi thặng dư thương mại (bằng USD) lấy vàng vật chất. Chính sách này vừa giúp giảm áp lực lạm phát do dòng tiền USD chảy vào, vừa chuyển đổi tài sản giấy rủi ro sang tài sản thực an toàn. Gần đây, PBoC cũng đề xuất đơn giản hóa quy trình cấp phép nhập khẩu vàng ("multi-use permits"), cho phép nhập khẩu nhanh hơn và linh hoạt hơn tại nhiều cảng, cho thấy sự chuẩn bị cho một dòng chảy vàng lớn hơn nữa vào đại lục.
Hình 2: Các NHTW mua vàng vật chất ròng tăng mạnh kể từ sau GFC2008 và tăng gấp đôi trong 4 năm trở đây
Nguồn: Hội đồng vàng thế giới, dữ liệu tháng 6/2025
2. Dự án mBridge: Hạ tầng thanh toán phi USD
Dự án mBridge (Multiple CBDC Bridge) là một sáng kiến đột phá do BIS Innovation Hub phối hợp với ngân hàng trung ương Trung Quốc, UAE, Thái Lan và Hồng Kông. Nó sử dụng công nghệ sổ cái phân tán (blockchain) để cho phép các ngân hàng trung ương thanh toán xuyên biên giới trực tiếp bằng đồng tiền kỹ thuật số của họ (CBDC) mà không cần qua hệ thống ngân hàng đại lý của Mỹ hay mạng lưới SWIFT. Điều đáng chú ý là các quốc gia tham gia mBridge đều là những nước đang tích cực mua vàng. Sự kết hợp giữa hạ tầng thanh toán độc lập (mBridge) và tài sản dự trữ trung lập (Vàng) đang tạo ra một hệ thống tiền tệ song song, thách thức trực tiếp quyền lực của USD.
3. Đồng tiền chung BRICS ("The Unit"):
Khối BRICS đang thảo luận về việc tạo ra một đơn vị thanh toán chung (The Unit), được bảo đảm bởi một rổ tài sản gồm 40% vàng và 60% các đồng tiền nội tệ. Đây là sự hồi sinh ý tưởng "Bancor" của Keynes nhưng thực tế hơn nhờ công nghệ blockchain và sự bảo đảm của vàng vật chất. Nếu thành công, đây sẽ là đòn giáng mạnh vào nhu cầu nắm giữ USD toàn cầu.
Thuế đối ứng: kết thúc chủ nghĩa toàn cầu và đưa sản xuất trở lại Mỹ
Mỹ đang đứng trước sự lao dốc trong công nghệ, sản xuất và vị thế dẫn đầu bởi: (1) sản xuất không nằm ở Mỹ khiến Mỹ có thể tụt hậu trong đổi mới sáng tạo, chưa kể công nghệ nằm ngoài nước Mỹ có thể bị “chuyển giao bất hợp pháp” cho các đối thủ mà Mỹ không mong muốn: (2) chủ nghĩa và chính quyền toàn cầu mà Mỹ thiết lập đã trao cho Trung Quốc - đối thủ chiến lược của Mỹ - quá nhiều quyền lợi trong khi Mỹ phải chi tiêu nhiều mà không hiệu quả; (3) không có đổi mới sáng tạo và tụt hậu nguy cơ dẫn đầu công nghệ đe doạ sức mạnh hiện đại hoá quân đội và vũ trang của Mỹ, đe doạ sức mạnh mềm của Mỹ; (4) sự xuất hiện của tiền số và các khối liên minh kinh tế tiền tệ cho thấy Mỹ có thể đánh mất sức mạnh tiền tệ của mình và các thế lực kinh tế- công nghệ - quân sự khác đang mạnh lên và có thể thay thế Mỹ; (5) Mỹ đang đứng trước khối nợ công - tư khổng lồ, bong bóng sản tài chính (phái sinh, AI, bất động sản).
Trước các vấn đề này, Mỹ buộc phải lựa chọn. Và chính quyền Tổng thống Trump đã lựa chọn phá bỏ thiết chế toàn cầu hiện tại bằng thuế đối ứng, đưa sản xuất quay trở lại Mỹ và thúc đẩy công nghệ đổi mới sáng tạo trong lòng nước Mỹ. Tuy nhiên, chính sách này dẫn đến việc đồng USD buộc phải tiếp tục mất giá để hàng hoá Mỹ có thể cạnh tranh với phần còn lại của thế giới. Điều này thúc đẩy chiến lược tăng tích luỹ vàng của các NHTW (thay vì nợ công Mỹ).
Còn nữa (mời quý vị đón xem vào Kỳ 5)…
Kỳ 3: https://www.ganjingworld.com/news/1i9v7i3ifv45nxBIw3NQDWIlU1ag1c