Hệ thống tín dụng xã hội (SCS) Giám sát người dân của chính phủ- Nền tảng của IoB

1. Hệ thống tín dụng xã hội (SCS) Giám sát người dân của chính phủ- Nền tảng của IoB

• Cơ chế hoạt động: Hệ thống tín dụng xã hội được chính phủ Trung Quốc phát triển nhằm thu thập dữ liệu từ nhiều nguồn (camera giám sát, giao dịch tài chính, hoạt động trực tuyến, tương tác xã hội) để đánh giá hành vi của từng công dân. Mỗi người được gán một "điểm tín dụng xã hội" phản ánh mức độ "đáng tin cậy" của họ theo tiêu chuẩn của chính phủ.
• IoB trong SCS: IoB ở đây không chỉ dừng lại ở việc kết nối thiết bị (IoT) mà còn phân tích hành vi con người dựa trên dữ liệu lớn (big data) từ các nguồn như:
  • Camera giám sát: Với hơn 600 triệu camera (tính đến năm 2020), Trung Quốc sử dụng công nghệ nhận diện khuôn mặt để theo dõi chuyển động và hành vi của công dân ở nơi công cộng.
  • Dữ liệu trực tuyến: Các nền tảng như WeChat, Weibo bị giám sát chặt chẽ để phát hiện nội dung "nhạy cảm" (chống chính phủ, lan truyền tin đồn).
  • Giao dịch tài chính: Thói quen chi tiêu, thanh toán hóa đơn đúng hạn hay nợ xấu đều được đưa vào đánh giá.
• Mục tiêu: Dùng dữ liệu hành vi để thưởng (điểm cao) hoặc phạt (điểm thấp), từ đó định hình hành vi công dân theo hướng mong muốn của chính quyền.

2. Ứng dụng cụ thể của IoB trong kiểm soát

• Giám sát và trừng phạt:
  • Nếu một người đăng bài chỉ trích chính phủ trên mạng xã hội, điểm tín dụng của họ có thể bị giảm. Điều này dẫn đến hạn chế quyền lợi như không được mua vé tàu cao tốc, máy bay, hay xin visa đi nước ngoài.
  • Ví dụ thực tế: Năm 2018, khoảng 23 triệu lượt người bị cấm mua vé tàu và máy bay vì điểm tín dụng thấp, theo báo cáo của Ủy ban Cải cách và Phát triển Quốc gia Trung Quốc.
• Thao túng hành vi xã hội:
  • IoB cho phép chính phủ phân tích dữ liệu để dự đoán và ngăn chặn các hành vi "không mong muốn". Chẳng hạn, trong vụ biểu tình ở Thành Đô năm 2013, chính quyền phát hiện kế hoạch qua Weibo và buộc người dân đi học/làm việc vào ngày đó để giảm số người tham gia.
• Ảnh hưởng đến mối quan hệ: Điểm tín dụng của một cá nhân có thể bị ảnh hưởng bởi hành vi của bạn bè hoặc gia đình. Ví dụ, nếu bạn bè đăng bài chống chính phủ, điểm của bạn cũng có thể bị giảm, tạo áp lực xã hội để tránh giao du với những người "có vấn đề".

3. Công nghệ hỗ trợ IoB ở Trung Quốc

• Nhận diện khuôn mặt: Các công ty như Hikvision và Dahua cung cấp công nghệ cho phép nhận diện danh tính từ video giám sát, kết hợp với dữ liệu cá nhân trong cơ sở dữ liệu quốc gia.
• Phân tích dữ liệu lớn: Các tập đoàn như Alibaba (qua Sesame Credit) và Tencent hỗ trợ xử lý khối lượng dữ liệu khổng lồ để đánh giá hành vi công dân.
• Ứng dụng di động: WeChat không chỉ là công cụ liên lạc mà còn tích hợp các dịch vụ như thanh toán, đặt lịch khám bệnh, nộp phạt giao thông - tất cả đều được giám sát để thu thập dữ liệu hành vi.

4. Ví dụ cụ thể

• Danh sách đen "Lao Lai": Những người bị liệt vào danh sách nợ xấu (Lao Lai) bị công khai trên mạng, bị hạn chế giao dịch, và thậm chí chuông điện thoại của họ bị cài thông báo công khai tình trạng nợ khi có cuộc gọi đến.
• Kiểm soát chính trị: Những người bị coi là bất đồng chính kiến (như nhà báo, luật sư nhân quyền) thường bị theo dõi qua IoB, từ lịch sử tìm kiếm trên mạng đến di chuyển thực tế, dẫn đến bắt giữ hoặc hạn chế tự do. Trường hợp Ren Zhiqiang, một nhà phê bình chính phủ, bị kết án 18 năm tù năm 2020 sau khi dữ liệu trực tuyến bị dùng làm bằng chứng.
• Đại dịch COVID-19: IoB được áp dụng để theo dõi di chuyển của công dân qua mã QR sức khỏe (Health Code), kết hợp dữ liệu từ điện thoại, camera, và xét nghiệm để kiểm soát dịch bệnh và hạn chế tự do di chuyển của người nghi nhiễm.

5. Hậu quả và phản ứng

• Hậu quả:
  • Công dân bị áp lực phải "tự kiểm soát" hành vi để tránh mất điểm, dẫn đến sự tuân thủ cao hơn nhưng cũng làm giảm tự do cá nhân.
  • Tạo ra sự phân biệt xã hội: Người có điểm thấp bị cô lập, khó tiếp cận dịch vụ cơ bản.
• Phản ứng:
  • Một số người dân ủng hộ SCS vì họ tin nó tăng cường trật tự xã hội (theo khảo sát của Đại học Freie Berlin năm 2018, 80% người được hỏi ủng hộ hệ thống này).
  • Tuy nhiên, các nhà phê bình quốc tế gọi đây là "chủ nghĩa độc tài số hóa", lo ngại về quyền riêng tư và nhân quyền.

6. Công nghệ hỗ trợ IoB ở Trung Quốc

Trung Quốc đã tận dụng một loạt công nghệ tiên tiến để xây dựng và vận hành hệ thống IoB nhằm kiểm soát hành vi công dân. Các công nghệ chính bao gồm:

• Nhận diện khuôn mặt (Facial Recognition):
  • Ứng dụng: Hệ thống camera giám sát với hơn 600 triệu thiết bị (tính đến năm 2020) được trang bị công nghệ nhận diện khuôn mặt từ các công ty như Hikvision, Dahua, và SenseTime. Công nghệ này cho phép nhận diện danh tính từ video trực tiếp hoặc hình ảnh tĩnh, liên kết với cơ sở dữ liệu quốc gia chứa thông tin cá nhân (như thẻ căn cước).
  • Ví dụ cụ thể: Tại các ga tàu, sân bay, hoặc khu vực công cộng, camera có thể phát hiện người vi phạm quy tắc (như không đeo khẩu trang trong đại dịch) hoặc nhận diện người có điểm tín dụng thấp để từ chối dịch vụ.
  • Khả năng: Kết hợp với AI, công nghệ này phân tích biểu cảm, chuyển động, và thậm chí dự đoán ý định dựa trên hành vi trong quá khứ.
• Phân tích dữ liệu lớn (Big Data Analytics):
  • Ứng dụng: Các tập đoàn công nghệ như Alibaba (qua Sesame Credit) và Tencent xử lý khối lượng dữ liệu khổng lồ từ giao dịch tài chính, lịch sử mua sắm, và hoạt động trực tuyến để tạo hồ sơ hành vi cho từng cá nhân.
  • Ví dụ cụ thể: Nếu bạn thường xuyên mua hàng xa xỉ nhưng không thanh toán hóa đơn đúng hạn, hệ thống có thể giảm điểm tín dụng của bạn dựa trên phân tích thói quen chi tiêu.
  • Khả năng: Dữ liệu từ nhiều nguồn (mạng xã hội, ngân hàng, thiết bị IoT) được tổng hợp để dự đoán hành vi tương lai, như khả năng trả nợ hoặc tuân thủ pháp luật.
• Ứng dụng di động và mã QR:
  • Ứng dụng: WeChat và Alipay không chỉ là nền tảng thanh toán mà còn là công cụ thu thập dữ liệu hành vi (mua sắm, giao tiếp, di chuyển). Trong đại dịch COVID-19, ứng dụng "Mã Sức khỏe" (Health Code) sử dụng dữ liệu GPS, lịch sử giao dịch, và thông tin y tế để theo dõi tình trạng sức khỏe và hạn chế di chuyển.
  • Ví dụ cụ thể: Một người bị đánh dấu "màu đỏ" trên mã sức khỏe (nghi nhiễm bệnh) sẽ bị cấm vào nơi công cộng, dựa trên phân tích hành vi di chuyển của họ.
  • Khả năng: Tích hợp IoT và IoB, ứng dụng này cho phép giám sát theo thời gian thực và áp dụng biện pháp kiểm soát tức thì.
• Trí tuệ nhân tạo (AI) và Machine Learning:
  • Ứng dụng: AI phân tích dữ liệu từ camera, mạng xã hội, và thiết bị IoT để phát hiện "hành vi bất thường" (như biểu tình, phát ngôn chống chính phủ) và đưa ra dự đoán.
  • Ví dụ cụ thể: Trong vụ bắt giữ nhà báo hoặc nhà hoạt động, AI có thể đã phát hiện các từ khóa nhạy cảm trong tin nhắn hoặc bài đăng trước đó.
  • Khả năng: Tự động hóa quá trình giám sát, giảm sự phụ thuộc vào con người, và tăng độ chính xác trong việc nhận diện rủi ro.
• Cảm biến IoT và giám sát môi trường:
  • Ứng dụng: Các thiết bị IoT như cảm biến giao thông, đèn đường thông minh, và thiết bị đeo tay thu thập dữ liệu về vị trí, thời gian, và hoạt động của công dân.
  • Ví dụ cụ thể: Trong các thành phố thông minh như Hàng Châu, cảm biến giao thông kết hợp với camera có thể phát hiện người vượt đèn đỏ, tự động trừ điểm tín dụng.

7. Phản ứng quốc tế

Việc Trung Quốc sử dụng IoB thông qua SCS đã gây ra nhiều phản ứng trái chiều từ cộng đồng quốc tế, từ chỉ trích gay gắt đến quan sát thận trọng:

• Chỉ trích từ phương Tây:
  • Hoa Kỳ và EU: Các chính phủ và tổ chức nhân quyền (như Human Rights Watch, Amnesty International) gọi SCS là "dystopia công nghệ" và "chủ nghĩa độc tài số hóa". Họ lo ngại hệ thống này vi phạm quyền riêng tư, tự do ngôn luận, và nhân quyền cơ bản. Năm 2019, Mỹ đưa một số công ty Trung Quốc (như Hikvision, Dahua) vào danh sách đen thương mại vì vai trò của họ trong giám sát người Duy Ngô Nhĩ ở Tân Cương.
  • Ví dụ cụ thể: Báo cáo của Quốc hội Mỹ năm 2020 cảnh báo về việc xuất khẩu công nghệ giám sát của Trung Quốc sang các nước khác, có thể lan rộng mô hình kiểm soát này.
  • Hành động: Các nước EU tăng cường luật bảo vệ dữ liệu (như GDPR) để ngăn chặn sự xâm nhập của mô hình tương tự.
• Lo ngại về quyền riêng tư và đạo đức:
  • Các học giả và chuyên gia công nghệ: Nhiều người gọi SCS là "cơn ác mộng Orwellian" (tham chiếu tiểu thuyết 1984), nhấn mạnh rằng việc giám sát liên tục và chấm điểm công dân tạo ra xã hội không còn tự do cá nhân. Giáo sư Shoshana Zuboff (tác giả The Age of Surveillance Capitalism) cảnh báo về nguy cơ toàn cầu hóa mô hình này.
  • Ví dụ cụ thể: Một nghiên cứu năm 2021 của Đại học Stanford chỉ ra rằng IoB ở Trung Quốc đặt ra tiền lệ nguy hiểm cho việc lạm dụng dữ liệu cá nhân ở các quốc gia khác.
• Phản ứng trung lập hoặc ủng hộ từ một số quốc gia:
  • Các nước đang phát triển: Một số quốc gia châu Phi và Đông Nam Á (như Zimbabwe, Việt Nam) bày tỏ sự quan tâm đến công nghệ giám sát của Trung Quốc để quản lý trật tự xã hội hoặc chống tội phạm. Trung Quốc đã xuất khẩu công nghệ này qua sáng kiến "Vành đai và Con đường".
  • Ví dụ cụ thể: Năm 2018, Zimbabwe ký thỏa thuận với CloudWalk Technology (Trung Quốc) để triển khai hệ thống nhận diện khuôn mặt, cho thấy sự chấp nhận mô hình IoB ở một số nơi.
• Thảo luận tại các diễn đàn quốc tế:
  • Liên Hợp Quốc: Vấn đề giám sát bằng IoB đã được đưa ra trong các cuộc họp về quyền con người, nhưng chưa có hành động cụ thể vì sự khác biệt quan điểm giữa các nước phương Tây và Trung Quốc.
  • Ví dụ cụ thể: Năm 2020, Cao ủy Nhân quyền Liên Hợp Quốc Michelle Bachelet kêu gọi điều tra việc sử dụng công nghệ giám sát ở Tân Cương, nhưng Trung Quốc bác bỏ, cho rằng đây là "vấn đề nội bộ".

8. Tầm ảnh hưởng và câu hỏi mở

• Tầm ảnh hưởng: Công nghệ IoB của Trung Quốc không chỉ giới hạn trong nước mà còn đang được xuất khẩu, gây lo ngại về một "trật tự thế giới số" mới, nơi quyền riêng tư bị xem nhẹ. Các công ty như Huawei cũng tham gia vào việc xây dựng hạ tầng giám sát ở hơn 60 quốc gia.
• Câu hỏi mở: Liệu cộng đồng quốc tế có thể đạt được đồng thuận về quy tắc sử dụng IoB? Các nước khác sẽ phản ứng thế nào nếu mô hình này trở thành tiêu chuẩn toàn cầu?

Kết luận

Công nghệ IoB ở Trung Quốc là sự kết hợp mạnh mẽ của nhận diện khuôn mặt, dữ liệu lớn, AI, và IoT, tạo ra một hệ thống giám sát chưa từng có. Phản ứng quốc tế dao động từ chỉ trích mạnh mẽ đến sự chấp nhận có chọn lọc, phản ánh sự chia rẽ về cách nhìn nhận công nghệ này: một công cụ quản lý xã hội hay mối đe dọa cho tự do.