Nhắc đến Hoà Bình, nổi tiếng là biểu tượng dòng sông Đà và đập thuỷ điện. Một con sông cô đơn, bởi vì mọi con sông đều chảy về Đông, riêng sông Đà chảy theo hướng Bắc. Dòng sông Đà huyền thoại, kỳ bí và oai linh.

Sông Đà còn được gọi là sông Bờ hay Đà Giang, tiếng Thái gọi là Nậm Tè, có nghĩa là dòng sông lũ lớn, được xem là phụ lưu lớn nhất của sông Hồng, đây là dòng sông mẹ của đồng bằng Bắc Bộ. Sông Đà bắt nguồn từ dãy núi Nguy Sơn thuộc tỉnh Vân Nam Trung Quốc có tên gọi Lý Tiên Giang với tổng chiều dài hơn 910 km, chảy theo hướng Tây Bắc - Đông Nam, đổ vào lãnh thổ Việt Nam ở xã Ka Lăng, huyện Mường Tè, tỉnh Lai Châu. Sông Đà chảy vào Việt Nam có chiều dài 543 km. Dòng sông đã đi vào văn học Việt Nam với hình tượng gập ghềnh thác đá, hiểm trở, hoang sơ, hung dữ đối với con người. 

Chúng ta tự hào chinh phục được ‘mãnh hổ’, tự hào biến dòng nước cuồn cuộn bất kham phải sinh ra điện. Một sự kiện khác nương theo vẻ đẹp hùng vĩ của dòng sông, phố đi bộ ra đời… 

Điểm đầu phố đi bộ trên đê Đà Giang thuộc phường Đồng Tiến. (Ảnh: sovanhoa.hoabinh.gov.vn)

Phố đi bộ bên dòng sông Đà chính thức đi vào hoạt động từ tháng 10 năm 2023. Phố đi bộ có chiều dài khoảng 2 km trên đường đê Đà Giang thuộc địa bàn phường Phương Lâm và Đồng Tiến, Thành phố Hoà Bình.

Con phố nằm dọc bên dòng Sông Đà trong xanh có tầm nhìn ra toàn cảnh dòng sông, công trình nhà máy Thủy điện Hòa Bình, chùa Hòa Bình, Cầu Hòa Bình 1, Cầu Hòa Bình 2 với ánh sáng lung linh, huyền ảo trong đêm. 

Một góc nhìn ra sông Đà từ phố đi bộ tỉnh Hoà Bình. (Ảnh: Tiêu Lạc)

Phố đi bộ thời mới khai trương, các hoạt động sẽ được tổ chức vào khung giờ từ 18h00 đến 22h30 thứ 6, thứ 7 hàng tuần mang lại cho du khách và người dân một không gian trải nghiệm thú vị về cảnh quan cũng như các hoạt động văn hóa, văn nghệ, vui chơi giải trí, rèn luyện sức khỏe. 

Dọc theo phố đi bộ có nhiều các cửa hàng kinh doanh dịch vụ, thương mại, cơ sở lưu trú, nhà hàng đáp ứng nhu cầu thư giãn, mua sắm hàng hóa, ẩm thực cho du khách. 

Hàng Lẩu nướng ngon nổi tiếng trên phố đi bộ. (Ảnh: Tiêu Lạc)

Đặc sản Hoà Bình trong nhà hàng Bếp Mường. (Ảnh: Tiêu Lạc)

Tuy nhiên, Hiện tại sau một thời gian đi vào hoạt động, phố đi bộ dọc con sông Đà thơ mộng đã trở lại sự tĩnh lặng bình yên vốn có. 

Trong cái lạnh đầu đông mênh mang, con phố trở nên hun hút khi bóng đêm huyền bí phủ trùm… lác đác bóng người dạo bước qua những ánh đèn rực rỡ tỏa ra từ các nhà hàng. Có lẽ cái lạnh đã làm phố đi bộ trở nên vắng lặng… Dù ánh sáng đủ màu sắc lung linh mời gọi khách dự lãm, nhưng cũng không thể xua tan hình ảnh một sông Đà hùng vĩ cuồn cuộn dữ dằn mỗi mùa mưa lũ. Dù con nước trong xanh lững lờ trôi nhưng lòng sông sâu thẳm dốc đứng vẫn là biểu tượng của Đà Giang thủa nào.

Một Đà Giang huyền thoại đi vào thơ ca cho tới nay đã không còn nguyên thuỷ như nó vốn được sinh ra như thế. Con người sinh sôi đông lên, nhu cầu cũng theo đó ‘nảy nở’... Hiện đại hoá, công nghiệp hoá đã chặt đứt con sông thành nhiều đoạn. Các thuỷ điện mọc lên từ thượng nguồn tới hạ lưu, dòng sông oằn mình trở trên lưng những con đập từ công suất lớn tới trung, cung cấp điện cho con người. Nó thoi thóp duy trì sự sống của mình và đáp ứng nhu cầu của thế nhân.

Lịch sử trôi đi, Đà Giang cũng đang kể cho chúng ta một câu chuyện, rằng nó cũng là một sinh mệnh sống… có sứ mệnh tới đây để giúp con người sinh tồn và cân bằng hệ sinh thái. 

Có người nói nếu chúng tôi không xây đập thì sẽ không có điện đáp ứng sinh hoạt hàng ngày. Có điện sẽ phát triển rất nhiều thứ, nóng có máy điều hoà, lạnh có lò sưởi, nhà máy chạy bằng điện, nấu cơm cũng bằng điện… Nếu chúng tôi không khai thác từ bạn thì chúng tôi sẽ lạc hậu như người nguyên thuỷ. Con người sống chính là cần năng lượng, mà điện là một phần năng lượng chủ chốt của nhân loại. 

Một đập thuỷ điện được xây dựng trên dòng sông Đà. (Ảnh: ST)

Đà Giang trả lời đúng. Nhưng, sống thuận theo tự nhiên mới là điều tồn tại cộng hưởng tốt đẹp nhất. Bởi vì tạo hoá đã an bài như vậy. Phá vỡ tự nhiên bạn sẽ tự tìm đến huỷ diệt… và… thực tế nhân loại hiện nay đã bước tới con đường cuối cùng này. 

‘Tôi đang chết’... Đà Giang nói, nước mắt của dòng sông đang cạn dần. Một dòng sông từng hùng vĩ chảy qua mọi thác ghềnh. Nó từng là dòng sông nhiều vực xoáy, nhiều luồng chết, nhiều đá ghềnh bao gồm 73 dòng thác khét tiếng. Sự hùng vĩ của Đà Giang không chỉ là những thác đá, mà còn là những cảnh đá bờ sông dựng vách thành cheo leo. Có chỗ vách đá dựng đứng chẹn lòng sông Đà như một cái yết hầu. Dòng thác hung dữ hiểm trở đấy nhưng nó được ví như một áng tóc mây tuôn dài uốn lượn… Vào mùa Xuân nước Đà Giang xanh màu ngọc bích ẩn hiện trong mây trời Tây Bắc, bung nở những đóa ban trắng đan xen hòa quyện với sắc hồng phớt mong manh cánh đào phai, tháng hai lại lấp ló những bông gạo đỏ rực rỡ vẽ nên tuyệt tác thuỷ mặc huyễn hoặc lòng người… Vào mùa lũ, nước Đà Giang chuyển mình chở đầy phù sa thành màu chín đỏ vần vũ. Lụt sông Đà, xác hươu, nai cùng với gỗ trò vẩy, gỗ trò hoa ầm ầm soáy cùng dòng trôi.

Bởi vậy Đà Giang trở thành con sông huyền thoại mang trong mình nhiều ký ức kỳ bí bước vào những trang sách, trang thơ kim cổ. Cuốn “Đại Nam thực lục”, “Truyền thuyết sông Đà” hay  tập ký “Sông Đà” của Nguyễn Tuân, “Bảo tàng của Phạm Huy thông về văn hóa tỉnh Hòa Bình”… tất cả đã nói lên điều đó. 

Sự sống mãnh liệt, biểu tượng của Đà Giang đã đi vào quá khứ. Chỉ với 543 km chảy trong lãnh thổ Việt Nam đã xây dựng lên 53 đập thuỷ điện (trích nguồn: https://vi.wikipedia.org/wiki/Sông_Đà), chưa kể các con đập xây trên thượng nguồn tại Trung Quốc.

Mang ‘thương tích’ đầy thân như thế, chúng ta đều có thể nhìn ra: Dòng sông đang chết!... chỉ là, sự ‘tử vong’ của nó cần một quá trình dài hơn bình thường. Sự sống của một con sông khác với cách nhìn về sự sống của nhiều sinh mệnh khác. Sự tử vong của nó cũng khác biệt với nhiều sinh mệnh khác. 

Trải bao năm tháng bể dâu, chúng ta bắt đầu ‘trải nghiệm trái đắng’ từ ‘quả’ mà chúng ta đã gieo ‘nhân’ trước đó. Mất cân bằng sinh thái, lũ lụt, thiên tai, xói mòn đất dẫn đến sạt lở… không thể vãn hồi. Những con đập (thuỷ điện) nhìn từ góc độ tích cực, nó đang mang tới hiệu quả tức thời cho đời sống hiện tại. Nhưng, những năm tháng ‘hưởng lạc’ đã dần qua. Hiện tại hậu quả biến đổi khí hậu cực đoan đã xuất hiện tràn ngập khắp thế giới. Nhân loại sẽ đối diện với đại vấn đề này ra sao? 

Sông Đà cạn khô trơ đáy… (Ảnh: ST)

Khi hạn hán xuất hiện và kéo dài… đập thuỷ điện ở thượng nguồn, bất cứ nằm ở vị trí địa lý ở nước nào, lập tức họ sẽ chặn lại không cho nước chảy xuống hạ nguồn nữa… Từng con đập sẽ chặn lại, chặn lại… và những nơi ở hạ nguồn thấp hơn sẽ chết khô… và… lũ lụt cũng vậy. Khi những con đập đồng loạt xả lũ thì hạ nguồn sẽ bị chìm sâu trong nước. Khi dòng sông chịu tác động vật lý của con người chặt thành nhiều khúc thì bùn, cát, sỏi đá… sẽ không thể trôi đi giải phóng năng lượng cho dòng chảy, cộng hưởng với việc chặt phá rừng nghiêm trọng sẽ tạo thành lũ quét, lũ ống, sạt lở... Kết quả, thiên tai cộng với nhân hoạ sẽ kết thúc sự sống của chúng ta. 

Lời than thở của một dòng sông có đáng để chúng ta suy ngẫm. Mỗi người đều có góc nhìn và sự lựa chọn của riêng mình, tuy nhiên công bình mà nói, nếu dòng sông chết đi (khô cạn) thì chúng ta liệu có thể tồn tại. Khi tổ tiên của loài người di cư tìm nơi ở để bắt đầu xây dựng một xã hội mới, họ đều tìm đến sinh sống bên bờ những dòng sông. 

Nước là khởi nguyên của mọi sự sống, vậy chúng ta có thấu hiểu và chịu lắng nghe lời than khóc của dòng sông trước khi nó ‘tử vong’? Tin rằng mỗi chúng ta đều sẽ có câu trả lời ở trong trái tim mình.

Câu chuyện của Đà Giang, lời thở than của Đà Giang, vẻ đẹp hùng vĩ thiên cổ của nó đã khiến một nhà thơ chạnh lòng thốt lên trong nỗi sầu kim cổ: 

“Cánh rượu thu gần vạn dặm khơi

Nẻo say hư thực bóng muôn đời

Ai đem xáo trộn sầu kim cổ?

Trăng nước Đà giang mộng Liêu trai”.

(Nhà thơ: Vũ Hoàng Chương)

Một đêm cuối năm dạo bước trên phố đi bộ bên dòng sông Đà, nghe tiếng thở than của Đà Giang. Gạt bỏ những hào nhoáng người đời đang khoác lên nó… tĩnh lặng nhìn dòng sông chợt nghe thấy tiếng thở dài nặng nhọc tan trong hư không. Cảm thán trước sự bền bỉ kiên cường của Đà Giang... Một dòng sông đang chết!

Tiêu Lạc