Từ Quảng Nghĩa tại sao đọc là Quảng Ngãi?

Đầu thế kỷ 15, đất Quảng ngãi ngày nay chính thức sáp nhập vào nước Việt là do Hồ Hán Thương (1401-1407), ông vua thứ nhì cũng là vua cuối của triều đại nhà Hồ thâu nhận đất Cổ-lũy (còn đọc là Cổ-lụy) của vua Chiêm dâng nộp, rồi đổi làm châu Tư và châu Nghĩa.

Đến đời vua Lê Thánh-tông (1460-1497) vào đầu niên hiệu Hồng Đức, sau cuộc Nam chinh lừng lẫy thì cả đất Đồ bàn (nay là Bình định) đất Cổ-lũy (nay là Quảng ngãi) và đất Đại-chiêm (nay là Quảng nam) họp thành một đạo, sau gọi là xứ Quảng nam trong số 13 xứ của nước Đại Việt. Châu Tư và châu Nghĩa được hợp nhất thành phủ Tư-nghĩa gồm 3 huyện Nghĩa giang, Bình sơn và Mộ hoa: địa phận tỉnh Quảng ngãi ngày nay đã được xác định từ đó.

Khi Đoan quận công Nguyễn Hoàng (1600-1613) vào trấn thủ Thuận Quảng lại đổi phủ Tư Nghĩa thành tên phủ Quảng nghĩa, thuộc Thừa-tuyên Quảng nam. Đến nhà Tây-sơn (1788-1802) đổi tên phủ Quảng nghĩa ra tên phủ Hòa nghĩa.

Khi Nguyễn vương Phúc Ánh tái chiếm miền Trung và thành Phú xuân (1801) bèn đổi là dinh rồi trấn Quảng-nghĩa. Đến năm Minh Mạng thứ 13 (1832), trong việc sắp đặt lại cơ sở hành chánh thống nhất toàn quốc, trấn Quảng nghĩa đổi thành tỉnh Quảng ngãi như hiện nay.

Qua giấy tờ hành chánh hay thi văn, địa danh Quảng-nghĩa (là châu, phủ, xứ, dinh, trấn, tỉnh) đều có chữ NGHĨA, có tự dạng Hán tự duy nhất được phát âm là nghĩa. Từ các năm 1830 về sau, vẫn chữ Quảng nghĩa ấy ở chữ Hán, nhưng lại đọc là Quảng Ngãi. Khi chữ quốc ngữ (gốc La tinh) được phát triển thì trên giấy tờ hành chánh, thẻ căn cước tùy thân, trích lục địa bạ thường ghi cả chữ Hán, chữ Pháp và chữ quốc ngữ được viết là Quảng ngãi. Chữ Quảng nghĩa đọc chệch là Quảng ngãi thì hầu như ai cũng biết, nên khi trò chuyện nói là nghĩa hay ngãi tùy ý, không có vấn đề gì; nhưng trên giấy tờ quốc ngữ hôm nay viết ngãi ra nghĩa là một rắc rối lớn về lý lịch, nhất là người di trú hải ngoại.

Trích NHÌN LẠI CĂN NGUYÊN ĐẤT QUẢNG NGÃI (QUẢNG NGHĨA) - CẨM THÀNH.

Copyright by authors & Website Nui An Song Tra - 2006