Trong lịch sử Việt Nam, chúng ta thường nghe nhắc đến Hào khí Đông A thời nhà Trần và Hào khí Đồng Nai. Chắc chắn bắt nguồn từ nhiều yếu tố để làm nên một trung tâm văn hóa phát triển, một hào khí được nhắc đến với niềm tự hào.
Tính cách của người Đồng Nai như thế nào? Phải chăng tính cách người Đồng Nai nằm trong tính cách chung của người Nam Bộ. Một số nhà nghiên cứu đã viết, giới thiệu về những con người Đồng Nai cụ thể trong một số tác phẩm, công trình mà ở đó, những con người được nhắc đến đáp ứng những tiêu chí về sự đóng góp, công sức, thành tích của họ đối với vùng đất này. Đồng Nai là vùng đất mới, đất mở. Những thế hệ đến đây sinh sống, chắc chắn mang theo tính cách của vùng miền cố hương và từng bước thích ứng với môi trường, cộng đồng và dần dà góp phần tạo nên tính cách trên quê mới trở thành thân thuộc "nhau rún".
Một số nhân vật được nhắc đến sau đây cho thấy tính cách được khắc họa trên vùng đất Đồng Nai xưa. Người đọc qua những tư liệu này, ắt hẳn phần nào hình dung được tính cách của Người Đồng Nai.
* Con người của khí phách
Đặng Đại Độ người huyện Phong Đăng, tỉnh Quảng Bình. Trong thời gian Đặng Đại Độ làm Ký lục Trấn Biên (đất Biên Hòa – Đồng Nai) có hai viên Cai đội hầu cận chúa Nguyễn từ kinh đô Phú Xuân đến Biên Hòa bắt ca nhi (con hát), cậy thế, khinh người, làm nhiều điều bậy bạ đối với dân lành. Đặng Đại Độ sai bắt, căng ra đánh chết rồi treo ở cửa chợ. Xử xong, ông mặc áo ngắn, đeo gông nhỏ rồi đi bộ về kinh chịu tội, dắt một người cháu đi theo. Người cháu xin ông đừng đi bộ để giữ gìn sức khỏe, ông trả lời: "Lại có hạng tội nhân tìm cách cho đỡ khổ à?". Sau hơn một tháng đi bộ, Đặng Đại Độ tới kinh thành, vào Bộ Hình dâng đơn xin tới nhà ngục chờ xét xử. Bộ Hình đem việc Đặng Đại Độ tâu lên, chúa Nguyễn cho triều kiến. Khi thấy ông không có triều phục, chúa Nguyễn sai người cấp cho.
Khi gặp chúa Nguyễn, Đặng Đại Đội nói rõ sự tình và xin chịu tội. Chúa Nguyễn an ủi, dụ rằng:"Khanh có tội gì đâu mà phải đọa đày mình khổ sở đến như vậy. Chỉ vì trẫm buồn phiền mệt nhọc nên mới bảo chúng nó tìm đôi đứa con hát về kinh giúp trẫm tiêu khiển, không dè chúng cậy thế hiếp người, giở thói làm càn, khanh giết đi là phải".
Cảm khái trước hành động công minh, thương dân của bề tôi, chúa Nguyễn Phúc Khoát không những trách hành động của Đặng Đại Độ mà còn thăng chức cho ông làm Tuần phủ Gia Định, lại chuẩn cho đi tuần khắp năm phủ (Quảng Ngãi, Quy Nhơn, Phú Yên, Bình Khang, Bình Thuận), được quyền thăng giáng các quan lại nơi ấy khi cần thiết. Hành động cương trực, an dân của Đặng Đại Độ được xem là dũng khí của bậc đại thần, nhân dân ngưỡng mộ và lưu truyền trong lịch sử.
* Nhân cách thanh liêm cao trọng
Trịnh Hoài Đức sinh năm 1765, còn có tên là An, tự Chỉ Sơn, hiệu Cấn Trai. Gốc người Hoa nhưng mang trong mình dòng máu Việt của mẹ quê gốc Bình Trước, Biên Hòa. Ông làm quan với chức vị lớn trải ba triều vua nhà Nguyễn.
Trên bước đường công danh, Trịnh Hoài Đức đã lên gần như tuyệt đỉnh trong triều đình. Về phương diện văn hóa, ông là một nhà thơ, nhà nghiên cứu lỗi lạc hàng đầu thời bấy giờ. Ông cùng với Lê Quang Định, Ngô Nhân Tịnh cùng thời được vinh danh là "Gia Định Tam gia thi"… Mùa xuân năm 1825, Trịnh Hoài Đức mất, vua Minh Mạng thương tiếc sai nghỉ triều ba ngày và truy tặng ông nhiều danh hiệu cao quý. Đồng thời sai hoàng thân Miên Hoằng thân hành tế lễ và di linh cữu của Trịnh Hoài Đức về Nam theo nguyện vọng lúc còn sống. Khi linh cữu đến Phiên Trấn, đích thân Tổng trấn Lê Văn Duyệt phúng viếng rồi hộ về chôn nơi quê mẹ của Trịnh Hoài Đức ở làng Bình Trước, Biên Hòa (di tích hiện ở địa phận phường Trung Dũng, thành phố Biên Hòa). Dù ở chức quan cực phẩm nhưng ông vẫn sống giản dị, thanh liêm. Chính vua Minh Mạng lúc Trịnh Hoài Đức dưỡng trọng bệnh mới ngỡ rằng quan triều to lớn như ông mà không có nhà riêng.
* Danh tướng của lòng dân
Gương phụ nữ "liệt phụ khả gia". Đó là bà Nguyễn Thị Tồn. Còn có tên là Diệu. Người làng Mỹ Khánh, tổng Chánh Mỹ Thượng (nay thuộc phường Bửu Hoà, thành phố Biên Hòa). Bà là trưởng nữ của Hộ trưởng Nguyễn Văn Lý và là chánh thất của Bùi Hữu Nghĩa.
Khi Bùi Hữu Nghĩa làm quan tri huyện Trà Vang (Trà Vinh), vì cương trực bị quan trên ghen ghét, ghép tội giải ông về Gia Định chờ xử tử. Bà Tồn thấy chồng bị oan ức liền quá giang ghe bầu ra đến kinh thành Huế đánh trống gặp vua kêu oan cho chồng. Nhờ vậy, chồng bà thoát tội chết. Trước hành động dũng cảm của bà Tồn, vua Tự Đức ban Võng điều có có bốn lọng, nơi đầu võng có gông nhỏ sơn son, ngầm ý khen bà là người trung trinh, gan dạ song cũng thầm trách bà đã làm kinh động đế đô. Cảm kích trước một người phụ nữ dân dã từ xứ Đồng Nai không từ nan vạn dặm lặn lội đến chốn kinh thành minh oan cho chồng, Hoàng thái hậu Từ Dũ khen bà là gương tiết nghĩa, đáng mặt nữ lưu. Khi bà Tồn về đến quê thì chồng là Bùi Hữu Nghĩa khâm mệnh đi trấn đồn Vĩnh Thông (thuộc Châu Đốc – An Giang). Tại Biên Hòa, Bà Tồn lâm trọng bệnh qua đời. Bùi Hữu Nghĩa vì xa xôi cách trở không về lo đám tang được cho người vợ. Ông đã làm một bài thơ vô cùng sâu sắc, cảm động để nhớ và ca ngợi người vợ của mình; trong đó có nhắc đến việc bà Tồn minh oan cho chồng: "…Nơi kinh quốc ba hồi trống gióng, biện bạch này oan nọ ức, đấng hiền lương mắt thấy thảy đau lòng. Chốn tỉnh đường một tiếng thét vang, hẳn hòi lẽ chánh lời nghiêm, lũ băng đăng tai nghe điều khiếp vía".
* Những con người sống chết vì đại nghĩa
Thời kỳ chống Pháp đầu thế kỷ XX, tại Biên Hòa có các tổ chức hoạt động theo hình thức Hội kín. Trong đó tiêu biểu là tổ chức Đoàn Văn Cự và Trại Lâm Trung.
Đoàn Văn Cự sinh năm 1835, quê tại làng Bình An, Thủ Đức (vùng này trước đây thuộc tỉnh Biên Hòa). Lực lượng của Hội kín do Đoàn Văn Cự lãnh đạo khá đông đảo và có mặt tên địa bàn rộng lớn của tỉnh Biên Hòa thời bấy giờ. Để chuẩn bị cho đại cuộc đánh Pháp, ông cho tích lũy lương thực, mua sắm khí giới, lập lò rèn vũ khí, luyện tập cho nghĩa quân… và chọn vùng rừng Bưng Kiệu làm căn cứ. Ngày 11-5-1905, chính quyền thực dân cho một tiểu đội lính đên bao vây căn cứ. Thủ lãnh Đoàn Văn Cự triệu tập nghĩa quân mai phục đánh địch. Thế nhưng, phục cả ngày không thấy giặc đến, Đoàn Văn Cự cho nghĩa quân rút về căn cứ. Nhân lúc này, giặc Pháp tấn công, xông thẳng đến nơi Đoàn Văn Cự đang ở. Khi thấy viên sĩ quan Pháp dẫn lính vào, Đoàn Văn Cự quác mắt nhìn và vung đảo đao chém thẳng vào chúng. Viên sĩ quan Pháp bị thương nhưng kịp rút súng băn thẳng vào Đoàn Văn Cự. Giặc bắn trả làm cho vị thủ lãnh nghĩa quân hy sinh ngay trước bàn thờ Tổ. Đoàn Văn Cự được người dân thờ tại đình Tam Hiệp (Biên Hòa).
Hội kín Lâm Trung trại với những trại viên chủ chốt như Ba Hầu, Năm Hy, Hai Lựu, Lào Lọt, Hai Sở, Ba Vạn, Bảy Phát, Hai Danh, Hai Hổ, Mười Sóc, Mười Tiết… đóng tại núi Gò Mọi, vùng Thiện Tân, Vĩnh Cửu. Tháng 1-1916, nghĩa quân trại Lâm Trung chia làm nhiều toán tấn công vào các nhà hội (trụ sở hội tề) ở Tân Trạch, Tân Khánh, Tân Lương… và Khám đường Biên Hòa, chợ Tân Uyên (lúc bấy giờ thuộc tỉnh Biên Hòa). Cuộc tấn công làm cho quân Pháp và chính quyền tay sai ở Biên Hòa bất ngờ. Thế nhưng, sau đó, quân Pháp tập trung lực lượng đàn áp, lùng bắt các trại viên. Nhờ có tay sai chỉ điểm, vào tháng 3 năm 1916, giặc Pháp bắt được các trại viên chủ chốt trại Lâm Trung. Tháng 6 năm 1916, thực dân Pháp lập tòa án xử các trại viên Lâm Trung và tuyên án tử hình chín người tại Dốc Sỏi (xóm Bình Thành). Trước khi bị xử bắn, một số trại viên đã tỏ rõ khí tiết hiên ngang, dõng dạc tuyên bố trước họng súng quân thù "Ta sinh làm tướng, chết làm thần, chúc bà con ở lại mạnh giỏi", "Cứ bắn ta đi, ta xem cái chết như quy tân gia". Những con người xem nhẹ cái chết vì đại nghĩa, họ được dân lập miếu thờ tại Dốc Sỏi (gọi là miếu Cô Hồn/ nay là chùa Cô Hồn – tên chữ Bửu Hưng tự nay thuộc phường Quang Vinh, thành phố Biên Hòa).
* Thi sĩ tay súng, tay gươm
Đó là Huỳnh Văn Nghệ sinh ngày 2-2-1914 tại làng Tân Tịch, quận Tân Uyên, tỉnh Biên Hòa (nay thuộc tỉnh Bình Dương). Ông nổi tiếng là một nhà lãnh đạo quân sự tài ba trong thời kỳ kháng Pháp ở vùng rừng núi miền Đông Nam Bộ.
Trong cuộc đời tham gia cách mạng, ông kinh qua nhiều chức vụ lãnh đạo quan trọng của tỉnh Biên Hòa, của Khu 7. Ông là một trong những người thành lập và lãnh đạo lực lượng vũ trang cách mạng đầu tiên ở Biên Hòa. Tên tuổi của ông gắn liền với Chi đội 10 – người Biên Hòa gọi là bộ đội "Tám Nghệ". Dưới sự lãnh đạo của Huỳnh Văn Nghệ, lực lượng vũ trang Biên Hòa, miền Đông, Khu 7 đã thực hiện nhiều trận tấn công, làm nên những chiến thắng vẻ vang như: Trận tấn công tỉnh lỵ Biên Hòa, Bàu Cá, Trảng Bom, La Ngà, Bến Sắn… Cấp quân hàm cao nhất của là thượng tá nhưng nhân dân ngưỡng mộ gọi ông là tướng.
Ngoài tài năng thiên bẩm về quân sự, Huỳnh Văn Nghệ được biết đến với tư cách là một nhà thơ. Khi nhắc đến Huỳnh Văn Nghệ, hình ảnh được nhiều người khắc họa đẹp về ông là một chiến sĩ, nhà thơ, tay gươm, tay bút xông xáo trên mọi chiến trường. Ông mất năm 1977 tại thành phố Hồ Chí Minh. Hai câu thơ trong bài "Nhớ Bắc" của Huỳnh Văn Nghệ như một "tuyên ngôn" của đất và người Nam Bộ hướng về cội nguồn Tổ quốc:
Từ độ mang gươm đi mở cõi
Trời Nam thương nhớ đất Thăng Long.
* Những bà mẹ anh hùng chân chất
Trên địa bàn Đồng Nai, nhiều bà mẹ được phong tặng danh hiệu anh hùng. Sự đóng góp của họ rất lớn trong sự nghiệp đấu tranh bảo vệ đất nước qua hai thời kỳ kháng chiến chống ngoại xâm. Không chỉ những người con, chồng của họ tham gia chiến đấu và hy sinh, có nhiều bà mẹ cũng trực tiếp đánh thù, tham gia nhiều hoạt động cách mạng. Những năm tháng kháng chiến với chất chồng gian khổ, các bà mẹ vẫn cắn răng chịu đựng và tin vào một ngày mai chiến thắng, độc lập. Mỗi khi tin người thân hy sinh báo về là mỗi lần nén nỗi đau đến tột cùng. Khi nhà nước thực hiện chính sách đền ơn đáp nghĩa, vinh danh sự đóng góp, nhiều bà mẹ cảm thấy lòng chợt như ấm lên với bao nghĩa tình.
Thế nhưng, khi làm hồ sơ để công nhận phong tặng, không ít người thực hiện máy móc đã làm các mẹ phật ý, vất vả để tìm cho được những minh chứng cụ thể. Nhiều mẹ bảo: ngày trước động viên chồng rồi đến con, lần lượt từng người đi đánh giặc chỉ mong đánh thắng giặc rồi về, chứ đâu có mong hy sinh rồi có người làm chứng như vậy đâu. Đúng là các mẹ giận nhưng thật là chân chất làm sao. Những nỗi đau, những hy sinh không thể đếm được mà họ trải qua cũng đủ làm cho họ anh hùng. Đó cũng là một tính cách.
Trên đất Biên Hòa – Đồng Nai, vẫn còn có biết bao người trong từng thời kỳ lịch sử đã có những đóng góp cho vùng đất này trên nhiều phương diện. Tính cách con người Đồng Nai chắc chắn từng bước được định hình trong một chuỗi dài của lịch sử kể từ khi khai khẩn, tạo dựng và phát triển cho đến hôm nay mà những nhân vật trên chỉ là một phần trong mạch nguồn tạo nên đất và người Đồng Nai. Thước đo chính xác nhất để con người sống mãi là lòng dân, đó là cách khắc ghi mãi trường tồn so với thời gian bể dâu.
Hiện nay, đất Đồng Nai cũng tiếp tục là vùng đất mở để phát triển. Trên vùng đất này, hầu như có mặt đông đảo các thành phân dân tộc của Việt Nam sinh sống và nhiều người nước ngoài từ khắp các châu lục. Đó là một thực tế của diễn trình phát triển trong nhiều thời kỳ lịch sử cho đến nay. Mong sao, từ những tính cách tốt đẹp của những con người cụ thể là những tấm gương cho những ai đã từng sinh ra và lớn lên, cho những ai đến sinh sống và làm việc ở Biên Hòa – Đồng Nai được biết đến, suy gẫm và cùng góp phần để cống hiến cho vùng đất này như bao thế hệ của tiền nhân, để mạch nguồn được mãi khai thông.



Bình luận