Chào mừng Quý vị đến với Chuyên mục “Góc Nhìn Chuyên Gia”. Đây là nơi tập hợp những góc nhìn, chia sẻ chuyên sâu, đa chiều từ các chuyên gia ở nhiều lĩnh vực. Qua đó, giúp độc giả tiếp cận nguồn tri thức phong phú, góc nhìn khách quan và những giá trị thiết thực để hiểu hơn về thời cuộc, đời sống, văn hóa và xã hội Việt Nam cũng như thế giới hôm nay.
Giải mã chu kỳ của Vàng: Góc nhìn từ những biến động trong thể chế tiền tệ toàn cầu
MSc. Nguyễn Thị Ngọc Hà (*)
Viện Chiến lược chính sách Kinh tế - Tài chính, Bộ Tài chính
(*) Bài viết chỉ thể hiện quan điểm của cá nhân tác giả, không đại diện cho bất kỳ tiếng nói của cơ quan, tổ chức nào.
Kỳ 1:
Chữ Tín và bản chất của tiền tệ - từ La Mã Cổ đại đến “cú sốc Nixon”
Trong lịch sử kinh tế chính trị kéo dài hàng thiên niên kỷ của nhân loại, vàng không chỉ đơn thuần là một kim loại quý hay một hàng hóa giao dịch; nó là hiện thân vật lý của "Niềm tin" (Trust - hay chữ Tín) trong cấu trúc xã hội và tài chính. Khi các thể chế tiền tệ được xây dựng dựa trên sự kỷ luật và giá trị thực, vàng đóng vai trò là mỏ neo ổn định. Ngược lại, khi các ràng buộc này bị phá vỡ bởi lòng tham, nợ nần và các toan tính chính trị ngắn hạn, vàng trở thành "chiếc la bàn" chỉ báo sự sụp đổ của các đồng tiền pháp định (fiat currency) và sự chuyển giao quyền lực giữa các siêu cường.
Báo cáo này được xây dựng dựa trên nghiên cứu về lỗ hổng thể chế tiền tệ toàn cầu đương đại, các hệ quả của thể chế này với đồng tiền thống trị toàn cầu USD và biến động địa - kinh tế - chính trị đang thúc đẩy một sự thay đổi mạnh mẽ. Mục tiêu của báo cáo là giải mã chu kỳ tăng giá hiện tại của vàng không phải dưới góc độ đầu cơ thị trường, mà là một triệu chứng của cuộc khủng hoảng niềm tin sâu sắc vào hệ thống tiền tệ USD - hệ thống đã thống trị thế giới kể từ sau Thế chiến II.
Tiền tệ là thước đo của niềm tin
Tiền tệ, trong bản chất nguyên thủy nhất, không phải là của cải. Nó là một công cụ đo lường giá trị của cải, một phương tiện lưu trữ sức mua, và quan trọng nhất, là một hợp đồng niềm tin giữa nhà nước (người phát hành tiền) và người dân (người sử dụng tiền).
Một thước đo chuẩn mực phải có tính bất biến. Một mét vải hay một ki-lô-gam gạo không thể thay đổi kích thước hay trọng lượng theo ý chí của người cai trị. Tương tự, tiền tệ cần một sự ổn định về giá trị để xã hội vận hành trơn tru. Vàng, với các đặc tính lý hóa bền vững, khan hiếm tự nhiên, không thể bị hao mòn hay làm giả, đã trở thành vật mang tin hoàn hảo nhất trong lịch sử loài người. Khi một đồng tiền được bảo đảm bằng vàng, nó mang trong mình "chữ Tín" của tự nhiên, không phụ thuộc vào lời hứa của bất kỳ chính trị gia nào.
Tuy nhiên, lịch sử tiền tệ, trong suốt 2000 năm qua, lại là một chuỗi dài những lần "thất tín". Khi các chính phủ đối mặt với áp lực chi tiêu vượt quá khả năng thu thuế - thường là do chiến tranh hoặc sự xa hoa của giới cầm quyền - họ luôn chọn con đường dễ dàng nhất: phá giá đồng tiền.
Sự sụp đổ của đồng Aureus và bài học từ Đế chế La Mã
Trong cuốn sách “Niềm kiêu hãnh của vàng” (Hoàng Kim Huyền & Nguyễn Thị Ngọc Hà, 2025), nghiên cứu lịch sử 2000 năm cho thấy, một đồng tiền sở dĩ trở thành đồng tiền thống trị toàn cầu, đồng tiền sử dụng chính trong lưu thông hàng hoá quốc tế bởi đằng sau nó là: (1) một Chính phủ mạnh, có uy tín và nguồn tài sản (vàng) lớn nhất, vững mạnh nhất; (2) có quân đội hùng mạnh, không chỉ đảm bảo an ninh quốc gia mà có thể bảo trợ cho một vùng, lãnh thổ rộng lớn; (3) luôn dẫn đầu về công nghệ (để đảm bảo vũ khí hiện đại nhất, sở hữu các hạm đội hải quân hùng mạnh nhất và giàu có nhờ năng suất vượt trội bởi công nghệ). Đó là cách một đế chế xuất hiện, hùng mạnh và định hình một trật tự thế giới mới. Theo sức mạnh định hình này, đồng tiền của đế chế ấy cũng trở thành đồng tiền thống trị toàn cầu. Nhưng khi 1 trong 3 sức mạnh hoặc cả 3 sức mạnh liệt kê ở trên cùng mất đi, ấy là lúc đế chế bắt đầu suy tàn. Các đế chế hầu hết do sa lầy vào chiến tranh hoặc sa hoa quá mức của giới cầm quyền, bắt đầu cần nhiều tiền hơn để chi tiêu cho tham vọng của họ. Họ bắt đầu nói dối dân chúng và đối tác thương mại: sản xuất ra đồng tiền với giá trị thấp (trong bóng tối của sự dối trá), ngày nay chính là in tiền nhiều hơn cam kết lạm phát mà chính phủ tuyên bố. Đồng tiền mất giá, niềm tin của người dân và quân đội vào Chính phủ tiêu tan, các đối tác thương mại và chư hầu của họ lẳng lặng tìm kiếm các đồng minh khác, ủng hộ cho một đế chế khác, một sức mạnh tiền tệ - thương mại khác. Đế chế tiến tới suy vong và đồng tiền từng thống trị toàn cầu của họ cũng biến mất theo sự suy tàn của kinh tế - chính trị - quân sự và công nghệ của họ.
Đế chế La Mã Cổ đại đã tích luỹ đầy đủ các thành tố này và nhanh chóng tạo ra đồng aureus thống trị toàn khu vực, trở thành đồng tiền thống trị toàn cầu đầu tiên được ghi nhận trong lịch sử.
Không có ví dụ nào minh họa rõ ràng hơn về mối liên hệ giữa sự suy đồi của tiền tệ và sự sụp đổ của đế chế như câu chuyện của La Mã cổ đại. Đồng aureus vàng ròng, từng là biểu tượng cho sức mạnh và sự thịnh vượng của La Mã, cũng là đồng tiền thống trị toàn cầu trong suốt 5 thế kỷ - đã bị các hoàng đế La Mã “thất tín” huỷ hoại dần theo thời gian. Để tài trợ cho các chiến dịch quân sự mở rộng lãnh thổ và duy trì lòng trung thành của quân đội, các hoàng đế như Nero và sau này là Diocletian đã thực hiện hành vi gian lận: họ thu hồi tiền cũ, pha trộn thêm các kim loại rẻ tiền (như đồng), và phát hành lại với cùng mệnh giá nhưng hàm lượng vàng thấp hơn. Đây chính là hình thức lạm phát sơ khai nhất.
Hậu quả là sự kích hoạt của Định luật Gresham, một định luật Kinh tế học từ thế kỷ XVI: "Đồng tiền xấu đuổi đồng tiền tốt khỏi lưu thông". Người dân La Mã, với sự nhạy bén kinh tế, đã nhanh chóng nhận ra sự thay đổi. Họ giữ lại những đồng tiền vàng cũ (tiền tốt) trong hũ sành chôn dưới đất và chỉ mang những đồng tiền mới bị pha tạp (tiền xấu) ra chợ để tiêu dùng. Giá cả hàng hóa tăng vọt, và niềm tin vào nhà nước sụp đổ. Khi quân đội không còn nhận được những đồng tiền có giá trị thực, lòng trung thành của họ cũng tan biến, dẫn đến sự sụp đổ không thể tránh khỏi của Đế chế.
Cú sốc Nixon 1971: Khởi đầu của kỷ nguyên tiền pháp định
Nhảy vọt qua hai thiên niên kỷ, nhân loại dường như vẫn chưa học được bài học từ La Mã. Hệ thống Bretton Woods, được thiết lập năm 1944, đã cố gắng neo giữ sự ổn định bằng cách buộc đồng USD phải được bảo đảm bằng vàng ở mức giá cố định 35 USD/ounce, và các đồng tiền khác neo theo USD. Đây là một dạng bản vị vàng gián tiếp, nơi Mỹ đóng vai trò là "ngân hàng trung ương của thế giới" và điều này đã đưa Mỹ vào vị thế trung tâm thế giới trên mọi phương diện và tạo cho Mỹ sức mạnh hơn cả vũ khí nguyên tử.
Mỹ là quốc gia chiến thắng trong Thế chiến I & II nhờ sức mạnh công nghệ, quân sự và kinh tế hàng đầu thế giới. Đền bù chiến tranh bằng vàng vật chất đã khiến Mỹ trở thành quốc gia nắm giữ 70% lượng vàng toàn cầu. Lúc này, các quốc gia đồng minh và các quốc gia thua cuộc không còn vàng để in tiền theo chế độ bản vị vàng đã tồn tại hàng trăm năm. Lúc này, Mỹ cam kết sẽ in tiền USD và cố định đồng USD theo vàng. Các quốc gia khác, thay vì in tiền nội tệ theo lượng vàng nắm giữ chỉ cần dự trữ bằng USD (tiền mặt) của Mỹ và đồng thời theo đồng nội tệ theo tỷ giá cố định với USD là đảm bảo hệ thống tiền tệ có thể “đo lường giá trị” như thảo luận ở trên. Mỹ cũng trở thành nhà lãnh đạo về thanh toán SWIFT toàn cầu; SWIFT trở thành sức mạnh chính trị mềm mạnh nhất của Mỹ.
Tuy nhiên, "lời nguyền" của chi tiêu chiến tranh và xã hội lại tái hiện. Cuộc chiến tranh với Việt Nam (hay còn gọi là Chiến tranh chống Mỹ - cách nói của người Việt) và chương trình "Great Society" của Tổng thống Lyndon B. Johnson đã khiến Mỹ in lượng USD vượt xa so với kho dự trữ vàng của họ. Thế giới tràn ngập USD, và các quốc gia như Pháp bắt đầu nghi ngờ về khả năng thanh toán của Mỹ và yêu cầu đổi USD lấy vàng vật chất. Đối mặt với nguy cơ cạn kiệt kho vàng Fort Knox, ngày 15/8/1971, Tổng thống Richard Nixon đã đơn phương tuyên bố đóng cửa "cửa sổ vàng", chấm dứt khả năng quy đổi USD sang vàng.
Sự kiện này, được gọi là "Cú sốc Nixon" chấm dứt chế độ bản vị vàng và thay đổi hoàn toàn trật tự tiền tệ thế giới, đã chính thức đưa thế giới vào một kỷ nguyên chưa từng có tiền lệ: kỷ nguyên của tiền pháp định toàn cầu (global fiat currency). Lần đầu tiên trong lịch sử, không có bất kỳ đồng tiền chính nào trên thế giới được neo giữ bởi một tài sản thực. Kể từ thời điểm đó, "chữ Tín" đã bị thay thế bằng "lời hứa", và lịch sử cho thấy các chính trị gia hiếm khi giữ lời hứa về sự kỷ luật, Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) đã in tiền chưa từng có, tăng mạnh quy mô bảng cân đối bằng cách mua vào lượng lớn trái phiếu để hỗ trợ thanh khoản, giữ lãi suất thấp, và thúc đẩy chi tiêu. Tình trạng “hàng thế kỷ” không có lạm phát biến mất, thế giới bắt đầu chứng kiến lạm phát như một phần không thể thiếu của “nền kinh tế hiện đại” với niềm tin “lạm phát ở mức hợp lý thúc đẩy tăng trưởng”.
Còn nữa (mời quý vị đón xem vào Kỳ 2)…
TÀI LIỆU THAM KHẢO
Hoàng Kim Huyền, Nguyễn Thị Ngọc Hà (2025), Niềm kiêu hãnh của vàng, NXB Tổng hợp TP. HCM, 2025;
American Standard Gold (2025), Gold Reaches Tier 1 Status: Basel III Redefines Gold as a Reserve Asset, [Online] Available at: https://www.americanstandardgold.com/blog/gold-becomes-a-tier-1-asset-basel-iii-redefines-gold-s-role-in-global-banking.cfm.
Bank for International Settlements (2025), Project mBridge reached minimum viable product stage, [Online] Available at: https://www.bis.org/about/bisih/topics/cbdc/mcbdc_bridge.htm.
Central Bank of the UAE (2025), Project mBridge, [Online] Available at: https://www.centralbank.ae/en/our-operations/fintech-digital-transformation/mbridge/.
Discovery Alert (2025), China Proposes Rule Changes to Ease Gold Imports and Exports, [Online] Available at: https://discoveryalert.com.au/china-gold-trading-regulations-2025/.
Federal Reserve History (2025), Gramm-Leach-Bliley Act, [Online] Available at: https://www.federalreservehistory.org/essays/gramm-leach-bliley-act.
Federal Reserve History (2025), Nixon Ends Convertibility of U.S. Dollars to Gold and Announces Wage/Price Controls, [Online] Available at: https://www.federalreservehistory.org/essays/gold-convertibility-ends.
Federal Trade Commission (2025), Gramm-Leach-Bliley Act, [Online] Available at: https://www.ftc.gov/business-guidance/privacy-security/gramm-leach-bliley-act.
International Monetary Fund (2025), Money Matters, an IMF Exhibit -- System in Crisis (1959-1971), [Online] Available at: https://www.imf.org/external/np/exr/center/mm/eng/mm_sc_03.htm.
Investopedia (2025), Ray Dalio Warns Investors Choose This Asset Over Treasurys for Financial Stability, [Online] Available at: https://www.investopedia.com/ray-dalio-s-warning-to-investors-11856803.
Mauldin Economics (2025), Big Debt Cycles, Part 2, [Online] Available at: https://www.mauldineconomics.com/frontlinethoughts/big-debt-cycles-part-2.
Strategic Gold (2025), Basel III and Gold, [Online] Available at: https://www.strategicgold.com/basel-iii-and-gold/.
Wikipedia (2025), Triffin dilemma, [Online] Available at: https://en.wikipedia.org/wiki/Triffin_dilemma.
World Gold Council (2021), Basel III and the Gold Market, [Online] Available at: https://www.gold.org/goldhub/gold-focus/2021/06/basel-iii-and-gold-market.