Đậu phộng hay còn gọi là lạc, là một loại cây trồng khiêm tốn với đặc điểm đặc biệt: nó mọc ngầm dưới lòng đất. Chính vì lẽ đó, người Inca xưa đã liên hệ nó một cách sâu sắc với Pachamama - Mẹ Đất, biểu tượng của sự sinh sôi, phì nhiêu và tái sinh. Đồng thời, việc “ẩn mình” dưới lòng đất cũng khiến họ gắn đậu phộng với hành trình của linh hồn sau cái chết, như một sự nối tiếp giữa sự sống và thế giới bên kia.

• "May mắn" là kết quả của sự cho đi theo năm tháng
• 10 mẹo hữu ích trong nhà bếp
• Như ý kim cô bổng rốt cuộc là của ai?

Vỏ cứng bên ngoài của quả đậu phộng tượng trưng cho sự bảo vệ kiên cường, trong khi hạt bên trong đại diện cho sức sống tiềm ẩn và khả năng tái sinh mạnh mẽ. Chính những ý nghĩa này giải thích tại sao đậu phộng thường xuất hiện trong các nghi thức liên quan đến vòng tuần hoàn sống - chết - tái sinh.

Trong văn hóa Inca, đậu phộng còn là một trong số ít loại cây trồng quý được chọn để dâng làm lễ vật cho thần Viracocha - vị thần sáng tạo tối cao, người đã tạo ra vũ trụ, mặt trời, mặt trăng và con người. Đây là vinh dự lớn lao, vì chỉ những sản vật thiêng liêng và ý nghĩa mới được dùng trong các nghi lễ quan trọng của người Andean.

Trước cả thời Inca, văn hóa Moche (ở bờ biển Bắc Peru, khoảng 100–800 SCN) đã thể hiện rõ nét hơn sự tôn kính dành cho đậu phộng. Họ chế tác những chiếc vòng cổ bằng vàng và bạc hình quả đậu phộng - nổi tiếng nhất là từ mộ của Lord of Sipán. Vàng tượng trưng cho mặt trời và nam tính, bạc đại diện cho mặt trăng và nữ tính, tạo nên sự cân bằng âm dương hoàn hảo.

Đậu phộng còn xuất hiện trên nhiều bình gốm nghi lễ, trong đó có những bình gốm hình nửa người, nửa quả đậu phộng, được cho là dùng để “chở” linh hồn lãnh chúa sang thế giới bên kia. Tất cả đều gắn liền với ý nghĩa về sự phì nhiêu, nông nghiệp và hành trình vĩnh cửu của linh hồn.

Một khía cạnh quan trọng nhất trong văn hóa Inca là việc sử dụng đậu phộng trong tang lễ. Người Inca thường đặt đậu phộng vào mộ hoặc chôn cùng xác ướp (mummy) như một phần thức ăn dành cho linh hồn ở kiếp sau. Họ tin rằng người chết cũng cần được nuôi dưỡng, và đậu phộng sẽ giúp linh hồn không bị đói khát trên hành trình sang thế giới bên kia.

Nhà sử học người Tây Ban Nha Bernabé Cobo trong tác phẩm Historia del Nuevo Mundo (1653) đã ghi nhận đậu phộng được dùng phổ biến làm lễ vật cho người mới mất, tổ tiên và các thế lực siêu nhiên. Ngay cả trong những mộ hoàng gia cao cấp như ở Llullaillaco, người ta vẫn tìm thấy đậu phộng cùng với ngô, lá coca và các thực phẩm khác.

Chuyển sang châu Phi, đậu phộng lại mang ý nghĩa về thịnh vượng, sinh sản và sự phong phú. Nó thường xuất hiện trong các nghi thức vòng đời quan trọng như đám cưới, sinh nở và tang lễ. Trong văn hóa Yoruba (Nigeria và Tây Phi), đậu phộng được gọi là “epa” và là một trong những lễ vật dâng Oshun - nữ thần nước ngọt, tình yêu, sinh sản và sự phong phú. Người ta thường dâng đậu phộng cùng các món ngọt màu vàng để cầu mong con cái và may mắn.

Ở Ghana và một số cộng đồng châu Phi khác, đậu phộng được dùng trong đám cưới như biểu tượng của lòng hiếu khách và sự đoàn kết cộng đồng.

Sang đến châu Á, đặc biệt là Trung Quốc, đậu phộng mang tên hoa sinh (花生) - một cái tên đầy ý nghĩa. Chữ “sinh” vừa nghĩa là “sống” (longevity - trường thọ), vừa nghĩa là “sinh đẻ”. Vì vậy, đậu phộng trở thành biểu tượng cho sự trường thọ, thịnh vượng và con cháu đông đúc. Trong Tết Nguyên Đán hay các đám cưới truyền thống, đậu phộng (thường dưới dạng bánh kẹo) là món không thể thiếu để chúc phúc cho sức khỏe lâu dài, giàu có và nhiều con cháu. Người ta còn gọi nó trìu mến là “longevity nuts”- hạt trường thọ.

Qua hành trình khám phá này, chúng ta thấy đậu phộng không chỉ là một loại hạt dinh dưỡng quen thuộc mà còn là cầu nối thiêng liêng giữa con người với đất đai, với sự sống, với tổ tiên và với những điều tốt đẹp nhất của cuộc đời. Một hạt giống nhỏ bé, nhưng lại chứa đựng biết bao tầng ý nghĩa sâu sắc qua hàng ngàn năm lịch sử.

Mỹ Mỹ biên tập