Năm 2022, một bi kịch đã thay đổi diện mạo Iran mãi mãi. Mahsa Jina Amini, cô gái 22 tuổi người Kurd, đang thăm Tehran cùng anh trai thì bị lực lượng “cảnh sát đạo đức” (Guidance Patrol) bắt giữ vì bị cho là đội khăn trùm đầu không đúng quy định.

Chỉ ba ngày sau, ngày 16 tháng 9 năm 2022, Mahsa qua đời trong tình trạng hôn mê tại trại giam. Cái chết của cô được cho là do bạo lực thể chất từ lực lượng an ninh đã châm ngòi cho một làn sóng phản đối chưa từng có. Từ tang lễ tại Saqqez, quê hương cô, tiếng khóc và tiếng hô vang vọng: “Zan, Zendegi, Azadi” – Phụ nữ, Sự sống, Tự do.

Hàng triệu người Iran, từ thanh niên đến người cao tuổi, từ thành thị đến nông thôn, từ mọi tầng lớp và sắc tộc, đã đổ ra đường phố. Phụ nữ cởi khăn, đốt khăn, nhảy múa giữa dòng người, thách thức bóng tối bằng chính phẩm giá và khát vọng sống. Dù đối mặt với đàn áp khốc liệt, phong trào “Phụ nữ, Sự sống, Tự do” đã thức tỉnh ý chí bất khuất của hàng triệu con người. Chính ý chí thức tỉnh và bất khuất ấy của người dân Iran đã thắp lên ngọn lửa hy vọng cho tự do và phẩm giá, không chỉ cho họ mà cho cả các thế hệ mai sau.

• Như ý kim cô bổng rốt cuộc là của ai?
• Thiên tài tuyệt thế cùng quy y cửa Phật vì lẽ gì?
• Tóc bạc sớm có thể đen lại? Nghiên cứu 2024 và những giải pháp thực tế

Ngọn lửa ấy không phải mới sinh. Nó đã cháy từ hàng nghìn năm trong lịch sử Ba Tư, trong tín ngưỡng cổ xưa và trong trái tim mỗi người mang dòng máu Aryan. Đó là ngọn lửa của tự do ý chí chọn thiện, một nguyên tắc cốt lõi đã định hình nên bản sắc dân tộc Iran qua bao triều đại.

Hơn 2.500 năm trước, nhà tiên tri Zoroaster (Zarathustra) đã dạy rằng vũ trụ là cuộc chiến giữa ánh sáng và bóng tối, giữa thiện (Asha) và ác (Druj). Nhưng con người không phải nạn nhân bất lực. Zoroastrianism trao cho mỗi cá nhân tự do ý chí hoàn toàn: quyền chọn nghĩ tốt (humata), nói tốt (huxta), hành động tốt (huvarshta).

Trong các bài kinh Gathas, Zoroaster nhấn mạnh rằng con người phải chịu trách nhiệm cho từng lựa chọn của mình. Không có định mệnh ép buộc, chỉ có tự do và trách nhiệm. Ngọn lửa thiêng trong đền Atash Behram tại Yazd cháy liên tục hơn 1.500 năm chính là biểu tượng sống động của lựa chọn ấy: lửa không phải là thần linh để thờ cúng mù quáng, mà là hiện thân của Ahura Mazda, nhắc nhở con người phải luôn đứng về phía ánh sáng chân thật và công lý.

Lịch sử Ba Tư là minh chứng sống động nhất cho sức mạnh của tự do ý chí chọn thiện. Cyrus Đại Đế (thế kỷ 6 TCN), người sáng lập Đế chế Achaemenid rộng lớn nhất thời cổ đại, không chinh phục bằng gươm giáo thuần túy mà bằng lòng khoan dung và công lý. Ông ban hành Sắc lệnh Cyrus (Cyrus Cylinder), được coi là Hiến chương Nhân quyền đầu tiên trong lịch sử nhân loại: thả tù nhân Do Thái khỏi kiếp lưu đày Babylon, cho phép họ trở về Jerusalem và tái thiết Đền thờ.

Trong Kinh Thánh, Cyrus là vị vua ngoại quốc duy nhất được gọi là “được Chúa xức dầu”. Ông tin rằng mỗi con người đều có quyền tự do tôn thờ và sống theo lương tâm của chính mình. Qua các triều đại Parthia và Sassanid, dù chiến tranh liên miên, người Ba Tư vẫn giữ nguyên nguyên tắc “Ashā” – sự chân thật, công bằng và trật tự đạo đức – vì họ chọn đứng về phía thiện thay vì để bóng tối chi phối.

Ngay cả khi đế chế sụp đổ, ngọn lửa ấy vẫn cháy trong Shahnameh của Ferdowsi, trong những câu chuyện ca ngợi lòng dũng cảm, từ bi và ý chí chọn con đường sáng.

Tháng 4 lại về, mang theo Nowruz, lễ hội tái sinh vĩ đại của dân tộc Ba Tư, di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại do UNESCO công nhận. Đây không chỉ là năm mới theo lịch mặt trời, mà là khoảnh khắc giao mùa xuân, khi đất trời chuyển mình sau mùa đông dài. Người Iran nhảy qua lửa trong đêm Chaharshanbe Suri, hát vang câu thần chú cổ xưa: “Zardī-ye man az to, sorkhī-ye to az man” - hãy lấy sự vàng úa, bệnh tật của ta, trao lại sức sống đỏ tươi của ngươi.

Họ dọn bàn Sofreh Haft-Sin với bảy biểu tượng hy vọng (táo, tỏi, tiền xu, nước, nến, gương…), thắp lửa và ngắm ánh sáng phản chiếu. Tất cả đều là hành động chọn thiện: chọn thanh tẩy năm cũ, chọn đón nhận sự tái sinh với trái tim trong sạch, chọn hy vọng dù hoàn cảnh có khắc nghiệt đến đâu.

Ngay trong mùa xuân 2026 này, khi Nowruz 1405 diễn ra giữa những thử thách nặng nề của thời cuộc, ngọn lửa ấy vẫn cháy. Nhiều gia đình chuẩn bị bàn Haft-Sin giản dị hơn, nhiều người mang nỗi trầm lắng, nhưng họ vẫn chọn tụ họp, vẫn chọn hát những bài ca cổ, vẫn chọn nhảy qua lửa để khẳng định rằng mùa xuân sẽ trở lại sau mùa đông dài nhất.

Con người Iran hôm nay, những người mang dòng máu Ba Tư bất diệt vẫn mỉm cười “Salam” với khách lạ, vẫn chia sẻ bánh mì và trà, vẫn đọc Shahnameh để nuôi dưỡng lòng dũng cảm và từ bi. Họ vẫn tin rằng thiện lương sẽ thắng ác, vì lịch sử đã chứng minh: dù chế độ hùng mạnh đến đâu cũng chỉ là nhất thời nếu thiếu đi sự đồng lòng của nhân dân chọn thiện mỗi ngày.

Iran không chỉ là sa mạc, núi non hay di tích Persepolis hùng vĩ. Iran là con người. Là những con người mang dòng máu Ba Tư, khao khát tự do, giữ ngọn lửa thiêng trong tim và dám chọn thiện – nghĩ thiện, nói thiện, hành động thiện – dù bóng tối có tạm thời bao phủ. Ngọn lửa ấy đã cháy qua hơn bốn nghìn năm, qua bao biến động, và vẫn cháy rực trong mùa xuân 2026 này, nhắc nhở một chân lý bất diệt: ánh sáng luôn chiến thắng khi con người dám chọn nó bằng chính ý chí tự do của mình.

Mỹ Mỹ biên tập