Mùa xuân – mùa của những khởi đầu, của sắc hoa rực rỡ, của sự sống dâng tràn. Mỗi mùa xuân đều chứa đựng những ý nghĩa riêng biệt của nó, bởi lăng kính của mỗi chúng ta chẳng hề giống nhau, dưới góc nhìn của tuổi trẻ, đó là sắc xanh – nhiệt huyết và tràn đầy mong đợi, dưới góc nhìn của người quanh năm bộn bề với công việc, cuộc sống, mùa xuân lại có thể là sắc vàng, gam màu ấm cúng, của Tết, những sự đoàn tụ. Chính vì sự đa dạng ấy, xuân đã trở thành nguồn cảm hứng bất tận cho thi ca, nhà thơ như những người họa sĩ, nhặt lấy con chữ, biến nó thành cọ để vẽ lên những bức tranh đầy sinh động. Bức tranh ấy không chỉ làm nổi bật lên vẻ đẹp thiên nhiên mà còn phản chiếu những xúc cảm sâu kín, những suy tư, chiêm nghiệm của mỗi nhà thơ. Theo dòng chảy ấy, “Mùa xuân chín” của Hàn Mặc Tử và “Mùa xuân nho nhỏ” của Thanh Hải nổi bật như hai cách nhìn độc đáo về mùa xuân, mà tại đây, trong sự tương đồng về không gian, lại ẩn chứa những sắc thái hoàn toàn khác biệt, và trong cái khác biệt ấy, ta lại thấy được cái tôi của những người nghệ sĩ.
Trước hết, một số đôi nét chính về hai bài thơ cần được cung cấp để hiểu rõ hơn về đối tượng được so sánh. Chưa rõ thời điểm sáng tác “Mùa xuân chín”, nhưng theo Trần Thanh Mại thì: “Qua cái năm bệnh hoạn đầu, nghĩa là vào cuối năm 1937, Hàn Mặc Tử gom góp xong tập thơ làm trên giường bệnh, theo một thể tài mới mà chàng gọi ”Thơ Điên". Bài thơ được sáng tác vào khoảng năm 1937 đăng trong tập “Nắng”, trong thời gian đầu nhà thơ lâm bệnh. Còn với Thanh Hải, Bài thơ “Mùa xuân nho nhỏ” được sáng tác vào tháng 11 năm 1980 trong hoàn cảnh đất nước đang hồi sinh nhưng lúc này nhà thơ mắc bệnh hiểm nghèo,ông cũng đã sáng tác ngay trên giường bệnh. Tuy cùng viết lên thơ trong những hoàn cảnh ngặt nghèo của cuộc sống, những cảm xúc hai bên mang tới lại hoàn toàn trái ngược. Với Hàn Mặc Tử, đó là màu sắc u buồn và tiếc nuối, dù vẫn có những miêu tả về mùa xuân tươi đẹp của làng quê,nhưng qua đó thể hiện nỗi niềm luyến tiếc về tuổi trẻ và cuộc sống trôi qua nhanh chóng. Hoàn cảnh cô đơn, bệnh tật khiến nhà thơ càng thêm nhạy cảm với sự mong manh của mùa xuân và cuộc đời. Còn với Thanh Hải, chắc có lẽ vì bài thơ được viết trong thời kỳ đất nước vừa thống nhất, bắt đầu xây dựng cuộc sống mới có những niềm tin và hy vọng về tương lai nên dù trong hoàn cảnh bệnh tật, thì bài thơ lại thể hiện tinh thần lạc quan, tích cực, bộc lộ khát vọng cống hiến, mong muốn trở thành “Mùa xuân nho nhỏ”. Từ đây có thể thấy, cùng viết về mùa xuân, nhưng hai nhà thơ đã nhìn xuân qua những lăng kính khác nhau, ta thấy được phong cách cá nhân độc đáo và những cái nhìn chiêm nghiệm.
Cấu tứ và tứ thơ là yếu tố quan trọng trong hai bài thơ "Mùa xuân nho nhỏ" của Thanh Hải và "Mùa xuân chín" của Hàn Mặc Tử, thể hiện cách tổ chức ý tưởng, hình ảnh và cảm xúc để diễn đạt chủ đề của tác phẩm. "Mùa xuân nho nhỏ" của Thanh Hải Cấu tứ: Bài thơ có cấu tứ rõ ràng, mạch lạc, chia thành ba phần với mạch cảm xúc phát triển từ quan sát thiên nhiên đến khát vọng cá nhân và cuối cùng là ước nguyện hòa mình vào mùa xuân của đất nước: Tứ thơ trong "Mùa xuân nho nhỏ" xoay quanh hình ảnh "mùa xuân nhỏ bé", một biểu tượng cho sự cống hiến âm thầm nhưng ý nghĩa. Tứ thơ được xây dựng dựa trên ý tưởng về sự hòa quyện giữa cá nhân và cuộc đời chung, như một nốt nhạc nhỏ trong bản hòa ca của đất nước, thể hiện khát vọng sống và cống hiến cho xã hội. : Bài thơ "Mùa xuân chín" được xây dựng với cấu tứ theo mạch cảm xúc từ sự ngây ngất trước cảnh xuân đến nỗi bâng khuâng, tiếc nuối khi nhận ra mùa xuân đang dần qua. Tứ thơ của "Mùa xuân chín" xoay quanh hình ảnh "Mùa xuân chín", là mùa xuân ở độ rực rỡ, trọn vẹn nhất. "Chín" ở đây còn gợi lên cảm giác về sự chín muồi của tuổi trẻ, của tình yêu, nhưng đồng thời cũng là dấu hiệu của sự qua đi. Tứ thơ này không chỉ đơn thuần là miêu tả mùa xuân mà còn thể hiện nỗi lòng của người thi sĩ trước cái đẹp và sự hữu hạn của cuộc đời
Điểm giống nhau cơ bản nhất là 2 tác phẩm đều viết về chủ đề mùa xuân, đồng thời thông qua mùa xuân để bày tỏ những nỗi niềm. Nhà thơ Thanh Hải và Hàn Mặc Tử đều đã tinh tế lựa chọn những hình ảnh thơ đầy màu sắc để từ đó khắc họa lên bức tranh của riêng mình, làm nổi bật tình yêu thiên nhiên và cuộc sống.
Điểm khác biệt được khắc họa rõ nét nhất trong hình tượng mùa xuân của hai bài thơ. Nếu ngay từ những câu thơ đầu trong Mùa xuân nho nhỏ, nhà thơ Thanh Hải đã viết rằng
“Mọc giữa dòng sông xanh
Một bông hoa tím biếc
Ơi con chim chiền chiện
Hót chi mà vang trời”
Một bức tranh tràn ngập màu sắc, xinh tươi và sống động,với hình ảnh của dòng sông, của bông hoa tím, của cánh chim, rộn ràng những âm thanh, không gian mở rộng từ mặt đất, dòng sông đến bầu trời, khiến ta dự đoán trước được về màu sắc chủ đạo của bài thơ, nó hiền hòa và gần gũi. Thì nhà thơ Hàn Mặc Tử lại viết rằng
“ Trong làn nắng ửng: khói mơ tan,
Đôi mái nhà tranh lấm tấm vàng.
Sột soạt gió trêu tà áo biếc,
Trên giàn thiên lý. Bóng xuân sang.”
Không gian xuân dường như có chút gì đó say đắm, có chút gì đó mơ mộng. Những hình ảnh được nhà thơ chọn lựa vẫn tràn ngập màu sắc : màu hồng của làn nắng ửng, màu sương khói trắng mờ ảo, màu vàng của những mái nhà tranh hay màu xanh của thiên lý. Một bức tranh đầy màu sắc, nhưng lại khiến người ta day dứt, u buồn. Dẫu vậy, cả hai bức tranh đều là những nét chấm phá tinh tế, gợi lên cảnh sắc mùa xuân
Thế nhưng, khi đọc tiếp đến những khổ thơ sau, sự giao nhau giữa hai bài thơ đã dần trở nên mờ nhạt. Với mùa xuân chín, Mạch cảm xúc bài thơ đi từ bức tranh ngoại cảnh đến bức tranh tâm cảnh, từ cảnh xuân đến tình xuân. Hàn Mặc Tử đã viết rằng
“Bao cô thôn nữ hát trên đồi;
- Ngày mai trong đám xuân xanh ấy,
Có kẻ theo chồng bỏ cuộc chơi...”
Những câu thơ này đã chuyển từ mùa xuân tươi đẹp sang sự tiếc nuối khi tuổi xuân dần trôi qua. “ Cô thôn nữ hát trên đồi” là hình ảnh biểu trưng cho tuổi trẻ tươi đẹp, cho niềm vui hồn nhiên của người con gái. Nhưng ngay sau đó, lại là “ ngày mai có kẻ theo chồng bỏ cuộc chơi”. Đó là sự tiếc nuối khi những năm tháng tuổi trẻ đang dần chỉ còn lại trong ký ức, đó là sự giã từ thanh xuân. Cũng giống như trong bài thơ Vội Vàng, Xuân Diệu đã viết “Xuân đương tới, nghĩa là xuân đương qua. Xuân còn non, nghĩa là xuân sẽ già”
Kế đến, Tình yêu đời, khao khát giao hoà với cuộc đời, với thiên nhiên:
“Tiếng ca vắt vẻo lưng chừng núi
Hổn hển như lời của nước mây,
Thầm thĩ với ai ngồi dưới trúc,
Nghe ra ý vị và thơ ngây..."
“Ý vị và thơ ngây” là cảm giác tinh tế mà nhà thơ cảm nhận được, thể hiện niềm say mê với cảnh xuân và vẻ đẹp thôn quê. Hình ảnh này như một lời tâm sự, làm cho cảnh vật trở nên gần gũi và có hồn hơn. Hàn Mặc Tử như một con người nhỏ bé, khao khát được bày tỏ nỗi lòng, Hàn Mặc Tử là một người trầm lắng và lãng mạn, cảm được thiên nhiên và đất trời.
Trong khổ thơ cuối, hình ảnh người lãng khách hiện lên đã làm nổi bật sự bâng khuâng, nỗi buồn nhớ làng của những người con xa xứ, mang theo hương vị "chín" của lòng người thôn quê.
“Chị ấy, năm nay còn gánh thóc
Dọc bờ sông trắng nắng chang chang?”
Bài thơ còn ca ngợi nét đẹp của những con người lao động, hình ảnh người phụ nữ Việt Nam tần tảo và chăm lo cho gia đình. Và phải chăng, chẳng hề tồn tại người lãng khách nào, mà đó chính là những cảm xúc sâu kín của nhà thơ, mượn hình ảnh người lãng khách, để nói lên nỗi niềm của mình. Rằng nhà thơ cũng nhớ lắm, màu xanh của tuổi trẻ, nhớ quê hương, nhớ thiên nhiên và nhớ cả con người.
Đến với Mùa xuân nho nhỏ của Thanh Hải, hình tượng mùa xuân trong bài thơ "Mùa xuân nho nhỏ" của Thanh Hải là biểu tượng cho sự sống, vẻ đẹp và sức sống mãnh liệt của thiên nhiên. Bên cạnh đó, mùa xuân còn được nhà thơ gắn liền với hình ảnh của đất nước và con người, thể hiện qua câu: "Mùa xuân người cầm súng / Lộc giắt đầy trên lưng." Lộc xuân không chỉ biểu tượng cho sức sống của thiên nhiên mà còn là sức mạnh, niềm tin của những người chiến sĩ bảo vệ Tổ quốc. Như vậy, mùa xuân không chỉ là một bức tranh thiên nhiên mà còn là một bức tranh tinh thần của dân tộc, nơi hòa quyện giữa tình yêu quê hương và ý chí chiến đấu. Cuối cùng, Thanh Hải khép lại bài thơ bằng mong muốn được hòa mình vào mùa xuân của cuộc đời, với nguyện ước giản dị nhưng chân thành: "Ta làm con chim hót / Ta làm một cành hoa / Ta nhập vào hòa ca / Một nốt trầm xao xuyến." Những hình ảnh đó là ước vọng nhỏ bé của tác giả muốn góp phần vào cuộc sống, vào mùa xuân của đất nước, dù chỉ là một đóng góp nhỏ nhưng ý nghĩa. Qua đó, Thanh Hải đã khắc họa hình tượng mùa xuân không chỉ là mùa của thiên nhiên mà còn là biểu tượng cho tình yêu quê hương, khát vọng sống và cống hiến của con người.
Về phương diện nghệ thuật, mặc dù đều sử dụng thể thơ ngũ ngôn, song nhà thơ Thanh Hải trong "Mùa xuân nho nhỏ" đã chọn ngôn từ trong sáng, giản dị để thể hiện tinh thần mộc mạc, gần gũi. Nhịp thơ linh hoạt, nhanh gọn phù hợp với tinh thần phấn chấn, lạc quan trong thơ ông. Các biện pháp nhân hóa và ẩn dụ trong "Mùa xuân nho nhỏ" cũng hướng về sự cống hiến, với hình ảnh nhỏ bé hòa mình vào thiên nhiên và cuộc sống. Ngược lại, "Mùa xuân chín" của Hàn Mặc Tử có phong cách ngôn ngữ lãng mạn, trau chuốt và giàu nhạc điệu. Ông sử dụng từ ngữ hoa mỹ, cùng với nhịp điệu chậm rãi, tạo cảm giác trữ tình, đậm chất suy tư. Các biện pháp tu từ trong thơ Hàn Mặc Tử phảng phất sự mơ hồ, kỳ ảo, và mang tính chất lãng mạn u buồn đặc trưng, gợi lên một không gian mùa xuân nhuốm màu tiếc nuối. Tóm lại, về phương diện nghệ thuật, "Mùa xuân nho nhỏ" thiên về phong cách giản dị và hiện thực, trong khi "Mùa xuân chín" mang nét lãng mạn, phong phú về cảm xúc và nhịp điệu, thể hiện sự đa dạng trong cách biểu đạt mùa xuân của hai nhà thơ.
“Mùa xuân nho nhỏ” và “Mùa xuân chín” đều đã thành công truyền tải những nỗi niềm mà các nhà thơ hướng tới. Có sự tương đồng và khác biệt, mỗi bài thơ đều có nét độc đáo riêng, đọc các tác phẩm khiến ta có cái nhìn chiêm nghiệm, ta mượn lăng kính của nhà thơ để suy tưởng và mượn bức tranh nhà thơ vẽ lên để trải thử. Từ đó, thấy được nhiều những gam màu khác nhau của mùa xuân.
Nhà thơ Thanh Hải và Hàn Mặc Tử đã thăng hoa cảm xúc cùng “Mùa xuân nho nhỏ” và “Mùa xuân chín”. Mỗi tác phẩm đều mang đậm dấu ấn cá nhân của mỗi tác giả nhưng lại gợi lên những cảm nhận riêng về mùa xuân và cuộc sống. Nếu “Mùa xuân chín” của Hàn Mặc Tử là một bức tranh thanh bình, giàu chất mộng mơ với vẻ đẹp của mùa xuân thiên nhiên, đồng thời phản chiếu nỗi buồn và sự khát khao đời sống trần thế, thì “Mùa xuân nho nhỏ” của Thanh Hải lại hướng đến niềm mong muốn cống hiến, hòa nhập vào dòng chảy cuộc sống với khát vọng sống cao cả. Sự khác biệt trong cảm hứng và cách thể hiện cho thấy sự phong phú của thơ ca Việt Nam trong việc khắc họa mùa xuân, không chỉ là thời khắc của thiên nhiên mà còn là thời khắc của lòng người. Qua đó, mỗi tác phẩm đã chạm đến tâm hồn người đọc bằng những cảm xúc sâu lắng, để lại những dư âm khó phai trong lòng người yêu thơ.
_Thực hiện bởi Lê Thị Hồng Anh và Vũ Thị Phương Anh lớp 12 Hoá_