Khi nói đến nghệ thuật điêu khắc gỗ của Trung Quốc, người ta thường nhắc đến: “Tứ đại danh điêu”, đó là khắc gỗ Đông Dương, khắc gỗ hoàng dương Nhạc Thanh, khắc gỗ Kim Sơn và khắc gỗ Long Nhãn. “Tứ đại danh điêu” này chính là chỉ những vùng, những nơi ở Trung Quốc có các nghệ thuật điêu khắc gỗ xuất sắc nhất về cả kỹ thuật điêu khắc, tay nghề nghệ nhân cùng giá trị sản phẩm.
Trong đó nghệ thuật khắc gỗ ở Đông Dương, Chiết Giang là nổi tiếng nhất. Các tác phẩm điêu khắc gỗ ở Cố Cung Bắc Kinh, đại tượng phật Thích ca mâu ni ở chùa Linh Ẩn Hàng Châu... đều là đại diện cho những tác phẩm xuất sắc nhất của khắc gỗ Đông Dương. Nhiều năm trước đã có nhiều người thu mua các tác phẩm khắc gỗ Đông Dương như một dạng đầu tư và đến nay chúng vẫn tiếp tục tăng giá trị mà không hề ngừng lại.
Đông Dương - Chiết Giang được gọi là “Khắc gỗ chi hương”- quê hương của khắc gỗ, nghệ thuật khắc gỗ ở đây đã có hơn ngàn năm lịch sử. Khắc gỗ Đông Dương còn được gọi là “Bạch khắc gỗ” ( vì lấy màu sắc tự nhiên của thớ gỗ làm đẹp chứ không tô màu, sơn son ... ), nó nhân đây mà nổi danh, trở thành ngành nghề sản xuất truyền thống trụ cột tại địa phương. Hiện nay, điêu khắc gỗ Đông Dương cùng nghệ thuật điêu khắc gỗ Hoàng Dương và điêu khắc đá Thanh Điền trở thành: “Chiết Giang tam đại danh điêu”; đứng đầu “Trung Quốc tứ đại danh điêu”, là niềm tự hào của Trung Quốc với bạn bè quốc tế.
Khắc gỗ Đông Dương tương truyền được khởi nguồn từ nhà chế tạo và phát minh nổi tiếng cổ đại Trung Quốc Lỗ Ban. Bắt nguồn từ thời Tần Hán, hình thành và phát triển thời Đường, tiếp tục trưởng thành qua thời Tống, đến thời Minh và phát triển đến thời kì đỉnh cao rực rỡ vào thời Nhà Thanh. Sách sử có viết: “ Từ thời nhà Thanh, bắt đầu từ các năm Gia Khánh, trong việc xây dựng các cung điện hoàng gia thì ở kỹ thuật điêu khắc, phần nhiều đều cho đòi các nhân tài kiệt xuất từ Đông Dương để phục vụ.”
Những danh tiếng ngày càng nổi bật này đã đặt nền móng cho địa vị đứng đầu giới điêu khắc gỗ Trung Quốc của điêu khắc gỗ Đông Dương. Thời kì dân quốc, nghệ thuật điêu khắc từ nhỏ lẻ đã phát triển thành quy mô nhà xưởng sản xuất, các xưởng được mở rộng đến HongKong, Singapore và xuất khẩu sang các quốc gia phương Tây. Khi CHDCND Trung Hoa thành lập, các tác phẩm khắc gỗ Đông Dương vinh dự được chọn đặt làm bối cảnh trang trí cho những địa điểm trang trọng và cao quý như : đại lễ đường nhân dân Bắc Kinh, Điếu Ngư đài ở nhà tiếp khách quốc gia... cũng có mặt ở hơn 80 nước khác trên thế giới. Đạt được nhất trí ca ngợi là “Trung Hoa nhất tuyệt”, “Quốc bảo Trung Hoa”.
Nghệ thuật khắc gỗ Đông Dương có thể trở thành ngành điêu khắc đứng đầu Trung Quốc thì không thể kể đến những đặc sắc trong kĩ thuật điêu khắc truyền thống, kỹ thuật thể hiện tác phẩm cực kì tinh xảo của họ.
Một là : Nguyên liệu chế tác khắc gỗ Đông Dương dùng chính một loại gỗ của địa phương gọi là “Chương mộc”. Với các đặc tính quý như màu sắc thanh nhã, vân gỗ mịn màng, mùi hương nồng đậm, ít bị mối mọt, không dễ biến hình và rạn nứt cuối cùng là khó bị mục ruỗng, gỗ cây Chương quả thực là báu vật trời ban cho Đông Dương. Ngoài ra, tùy thuộc vào yêu cầu hoặc chất liệu gỗ, khắc gỗ Đông Dương vẫn có thể dùng các loại gỗ khác để tạo hình, tùy theo chất gỗ mà sáng tạo.
Hai chính là ở kỹ thuật điêu khắc: Nếu khắc gỗ hoàng dương Nhạc Thanh lấy kỹ thuật chạm nổi làm chủ, khắc gỗ Đông Dương lại lấy kỹ thuật điêu khắc nổi phù điêu làm cơ sở sáng tạo; là một loại tác phẩm thuộc loại phù điêu trang sức.
Lấy mặt phẳng phù điêu làm căn cứ thể hiện các đối tượng cần điêu khắc, theo chiều sâu của điêu khắc có thể chia nhỏ ra thành: “Âm điêu”, “Bạc điêu”, “ Thiển điêu”, “ Thâm điêu”, “Thấu không điêu”, “Chạm rỗng điêu”, “Cao điêu” thậm chí có cả “Trùng điệp điêu”.
Kết cấu tác phẩm điêu khắc chọn dùng xuyên thấu nhiều điểm, kết hợp với mặt phẳng cao thấp khác nhau, thích hợp che giấu các điểm nối liền với mặt của phù điêu khiến cho kết cấu của bức điêu khắc trở lên đầy đặn và lập thể (3D) một cách xuất sắc.
Đồng thời khắc gỗ Đông Dương rất chú trọng đến việc điều chỉnh hài hòa bố cục tổng thể cho tác phẩm, từ bố cục chung đến đường viền hoa ở khung phù điêu đều làm hết sức tỷ mỉ và đẹp mắt.
Ba là xử lý sau điêu khắc: Khắc gỗ Đông Dương không như các dòng điêu khắc cổ truyền khác, yêu thích sơn son thiếp vàng lên mặt gỗ, khắc gỗ Đông Dương yêu thích giữ nguyên màu sắc của nguyện liệu gỗ. Lấy màu sắc mộc mạc phù điêu làm niềm tự hào, qua đó có thể càng hiện ra kỹ thuật điêu khắc chân thực và cuốn hút, vì vậy khắc gỗ Đông Dương còn có biệt danh là “ Bạch khắc gỗ”.
Bốn là đề tài điêu khắc: Do sử dụng kỹ xảo điêu khắc lấy thứ tự cao thấp, có nông có sâu, có chút giống với cách thể hiện của mỹ thuật phương Tây, tràn ngập cảm giác khối 3D nên khắc gỗ Đông Dương có thể thể hiện sinh động nhiều đề tài như thiên nhiên, cây cối, con người... Các loại truyền thuyết, tích cổ qua điêu khắc càng trở nên chân thực, khiến cho người xem có được cảm giác như đang xem một sân khấu kịch thu nhỏ bất động mà lại sống động vậy. Bất kỳ đề tài nào cũng có thể thể hiện sinh động chính là điểm nổi danh thứ 4 của điêu khắc gỗ Đông Dương.
Điêu khắc gỗ Đông Dương có tính thực dụng và thẩm mỹ kết hợp hoàn hảo nên có chủng loại tác phẩm rất đa dạng, phạm vi sử dụng cũng rất lớn. Hiện nay khắc gỗ Đông Dương có thể chia thành 4 loại chính như : Trang sức kiến trúc, đồ dùng tôn giáo, gia cụ hằng ngày, vật trang trí thưởng thức; nếu chia nhỏ ra thì sẽ có đến hàng nghìn chủng loại sản phẩm.
Vì khắc gỗ Đông Dương là khắc trên mặt phẳng phù điêu, đề tài điêu khắc rộng lớn, hình dáng tác phẩm lớn hay nhỏ có thể chủ động lắp ghép thêm như xếp hình, các bộ phận trang trí viền là đơn giản hay đa dạng có thể tùy ý thêm bớt. Cho nên chúng có thể bày biện ở hầu như khắp mọi nơi, từ miếu thờ cho đến treo tường trang trí ở nhà riêng... Đây cũng chính là căn cứ để khắc gỗ Đông Dương chiếm lĩnh thị trường nhanh chóng và sâu rộng.
*Hình ảnh minh họa là một số tác phẩm điêu khắc gỗ Đông Dương lấy từ mạng internet.
-Hết-
Nguồn: Góc Trung Quốc - Văn hóa Nghệ Thuật và Lịch Sử tổng hợp.
Ảnh: Internet.