Câu chuyện thứ nhất: Trần Phùng đánh con
Vào thời Bắc Tống, có một vị Tần Quốc Công họ Trần tên Tỉnh Hoa. Vợ ông - Phùng phu nhân là mẹ của Tiết độ sứ Trần Nghiêu Tư. Phùng phu nhân trị gia vô cùng nghiêm cẩn, ba người con trai của bà, ai cũng đều thi đỗ Tiến sĩ. Có một lần, Trần Nghiêu Tư làm Thái thú ở Kinh Nam mãn nhiệm trở về nhà, Phùng phu nhân bèn hỏi: “Con làm quan ở một nơi nổi tiếng. Vậy con có chính tích nổi bật nào không?”. Trần Nghiêu Tư hổ thẹn đáp rằng: “Không có ạ!”. Phùng phu nhân nghe xong trong lòng không được vui.
Có một lần, người trong nhà nói chuyện phiếm, nói đến Kinh Nam chính là con đường giao thông quan trọng để qua lại, khách qua đường so tài bắn tên với Trần Nghiêu Tư, không có ai là không nhường Trần Nghiêu Tư. Phùng phu nhân nghe xong nổi giận nói rằng: “Cha của con dạy dỗ con, bảo con phải tận trung, tận hiếu giúp đỡ đất nước. Nay con làm quan, không biết phải thi hành chính sách nhân từ để giáo hóa nhân dân, ngược lại, lại chuyên đi học loại tài lẻ để khoe khoang bản thân. Đây đâu phải là nguyện vọng ban đầu cha con dạy bảo con?”. Nói xong bèn cầm gậy đánh Trần Nghiêu Tư, làm cho túi Kim ngư đeo trên mình của Trần Nghiêu Tư cũng rơi xuống đất vỡ vụn.
Lữ Khôn bàn rằng: Mẹ của Trần Nghiêu Tư thật là nghiêm minh, biết việc giỏi bắn tên không phải là chức trách của Thái thú. Đây đúng là hiểu rõ lý lẽ. Con trai làm quan lớn mà bà còn cầm gậy đánh phạt để dạy bảo. Đây quả thật là yêu cầu nghiêm khắc. Hiền minh mà lại nghiêm khắc, chẳng trách ba người con trai của bà đều giữ chức vụ quan trọng.
Câu chuyện thứ hai: Tạ Thị phạt con trai
Ngô Hạ là một học giả nổi tiếng của triều đại nhà Tống. Mẹ của ông là Tạ Thị, là người mẹ có phương pháp giáo dục con vô cùng nghiêm khắc. Trong rất nhiều câu chuyện kể về cách dạy con của Tạ Thị, có một câu chuyện được hậu nhân nhắc đến rất nhiều như sau:
Một ngày nọ, mẹ của Ngô Hạ tình cờ nghe được Ngô Hạ nói chuyện với một vị khách đến chơi nhà về những thiếu sót khuyết điểm của những người khác không có mặt tại đó. Bà đã trở nên rất nóng giận và sau khi người khách rời đi, bà đã đánh Ngô Hạ một trăm roi.
Một người họ hàng đã cố trấn tĩnh bà và nói: “Nói về những điểm mạnh hay những thiếu sót khuyết điểm của người khác là điều bình thường của những người đọc sách. Có gì sai đâu? Sao bà lại đánh con đến như vậy?”
Mẹ của Ngô Hạ thở dài và nói: “Tôi nghe nói rằng nếu cha mẹ thực sự yêu thương con gái của họ, họ phải cố gả con gái mình cho một người tri thức, có thể rất thận trọng về những điều mà anh ta nói ra. Tôi chỉ có một mình nó là con trai. Tôi đang cố gắng làm cho nó hiểu về đạo nghĩa và những luân lý đạo đức làm người. Nếu nó không thận trọng về những điều được nói ra, tức là nó đang quên mẹ của nó. Nó hiện giờ như vậy thì nói gì đến đạo xử thế lâu dài được đây?”
Mẹ của Ngô Hạ sau đó đã khóc và không ăn uống gì.
Từ đó về sau, Ngô Hạ trong lòng sợ hãi, hết lòng tu dưỡng bản thân mình, cuối cùng trở thành nhân vật rất có tiếng tăm.
Có thể thấy rằng, mẹ của Ngô Hạ cho rằng việc một nam nhân chân chính nói xấu sau lưng người khác là một việc làm phi thường nghiêm trọng, hậu quả bề mặt có thể là không lấy nổi vợ vì không ai muốn gả con gái cho người đàn ông như vậy, xét đến sâu xa có thể anh ta sẽ trở thành một kẻ thất phu không biết đạo nghĩa. Người quân tử phải thận trọng trong lời nói, khi thấy ai đó làm sai thì dùng sự việc đó để tu chính bản thân, nếu mình có hành động như thế thì phải thay đổi, nếu mình không làm như thế thì cần phải đề phòng, lấy đó làm gương để không phạm phải sai lầm. Văn hoá tu dưỡng của quá khứ cũng yêu cầu hướng nội, tự xét chính mình, kiểm điểm hành vi lời nói của chính mình. Như Ngô Hạ nói những lời bàn tán thị phi, nếu không ngăn chặn từ sớm, sẽ có thể từ từ dẫn đến những sai lệch lớn về nhân cách. Mẹ của ông là nữ nhân nhưng lại hiểu rõ đạo người quân tử, tuy dạy con có vẻ quá khắt khe, nhưng nhờ đó con bà mới có được thành tựu về sau. Phong thái của bà cũng quả thực rất cứng rắn so với các nữ nhi thông thường.
Câu chuyện thứ ba: Mẹ Triệu Quát hiểu tài con
Triệu Mẫu là mẹ của Triệu Quát, là đại tướng nước Triệu thời Chiến Quốc, con trai Mã Phục Quân Triệu Xa. Có điển tích Triệu Mẫu viết thư cho Triệu Vương khuyên vua không nên dùng con trai bà, nhưng Triệu Vương không nghe cuối cùng quân Triệu đại bại dưới tay Triệu Quát.
Triệu Quát từ nhỏ đã học binh pháp. Bàn về chiến lược, rất có khẩu khí của nhà quân sự đứng đầu thiên hạ. Cha là Triệu Xa từng bàn với Triệu Quát về việc bài binh bố trận, cũng thường bị cậu ta nói cho á khẩu, khó mà bắt bẻ được. Nhưng Triệu Quát không được cha đồng tình. Triệu Mẫu hỏi vì sao như vậy, Triệu Xa đáp:
“Cầm quân đánh nhau là việc đặt tính mạng vào chỗ chết, thế mà Triệu Quát coi việc cầm quân là việc dễ dàng nhẹ nhàng. Sau này nước Triệu không dùng Triệu Quát làm tướng thì thôi, nếu dùng hắn, người làm cho nước Triệu thảm bại, nhất định sẽ là nó.”
Sau này Triệu Xa chết, Triệu Vương trọng dụng Triệu Quát làm đại tướng quân.
Triệu mẫu sau Khi nhận được tin Triệu Vương bổ nhiệm con trai bà là Triệu Quát làm đại tướng thì ngày đêm đứng ngồi không yên. Bà biết con trai không phải là loại người làm đại tướng, trách nhiệm nặng nề như thế, nó thực sự không đảm đương nổi.
Điều làm Triệu Mẫu không yên tâm nhất là, quân đội nước Triệu hiện nay đang cầm cự với quân Tần ở Trường Bình, Triệu Vương trúng kế phản gián của nước Tần, bãi bỏ nguyên đại tướng Liêm Pha.
Con trai chưa hề có kinh nghiệm chiến đấu đi nhậm chức, đánh trận bị thua, mất thành mất đất, điều này không chỉ có hại cho đất nước mà còn hại cả con trai. Thế là bà quyết đánh viết một phong thư gửi Triệu Vương trần thuật những sự được mất lợi hại.
Trong thư Triệu mẫu viết rằng: “Triệu Quát con trai tôi không có khả năng đảm nhiệm chức đại tướng. Đại Vương đừng có cho rằng nó là con trai của đại tướng Triệu Xa là nó nhất định cũng có tài năng của một đại tướng.
Thật ra sự khác biệt giữa cha con nó rất lớn. Cha nó lúc còn sống làm đại tướng, mỗi lần được đại vương ban thưởng, không bao giờ giữ lại cho mình và người nhà mà đem toàn bộ phần thưởng cho các tướng sĩ chiến đấu dũng cảm.
Lúc nhận lệnh, toàn bộ thể xác và tinh thần đều tập trung vào việc dẫn binh đánh trận không hề hỏi qua chuyện gia đình. Thế nhưng, con trai tôi lại hoàn toàn không giống cha nó, đại vương ban thưởng của cải vàng bạc cho nó, nó đều cất trong nhà, lại còn luôn luôn chuẩn bị đặt mua phòng ốc điền sản.
Chí hướng của nó chật hẹp như thế, đầu óc nông cạn như thế, làm sao có thể làm đại tướng cho tốt được? Tôi xuất phát từ sự an nguy của nước Triệu, thỉnh cầu đại vương đừng nên uỷ nhiệm con trai tôi làm đại tướng”.
Triệu Vương nhận được lá thư của Triệu mẫu, lắc đầu nói:
– Thiên hạ có người mẹ nào không vui mừng vì con trai mình được thăng quan? Mẹ của Triệu Quát không tán thành con trai làm đại tướng, thật là người kỳ quái, ta không thể nghe lời bà ta được.
Triệu mẫu biết Triệu Vương không nghe lời khuyến cáo của mình, nhất định sẽ bổ nhiệm Triệu Quát làm tướng thì không còn cách nào, đành viết cho Triệu Vương một lá thư nữa, nói rằng: “Tôi hiểu rõ con trai tôi, nhưng đại vương không nghe theo lời tôi, sau này nếu như Triệu Quát thua trận, chỉ xin đừng liên lụy đến gia đình tôi!”.
Triệu Vương nhận thư, đồng ý miễn trách nhiệm cho gia tộc họ Triệu nếu như Triệu Quát thua trận.
Thế rồi Triệu Quát bừng bừng khí thế lên đường, hăng hái dẫn quân ra chiến trường, cuối cùng thất bại thảm hại, toàn quân bị diệt. Bản thân Triệu Quát cũng bị tên bắn mà chết.
Vì Triệu mẫu đã có lời nói trước nên Triệu gia không bị liên luỵ.
Đúng như lời vua nước Triệu nói, người mẹ nào cũng vui mừng khi con mình được thăng quan, nhưng họ chỉ vui khi con của họ có năng lực đó. Mẹ của Triệu Quát hiểu rõ khả năng của con trai mình, anh ta thường ngày phô trương tài năng, thậm chí được nhiều người khen ngợi, nhưng cũng chỉ là bàn việc binh trên giấy, chứ chưa từng có kinh nghiệm thực chiến, tính cách lại ngông cuồng xốc nổi và tầm nhìn thì hạn hẹp. Lòng thương con của bà thể hiện bằng cách cố gắng ngăn con mình trở thành đại tướng quân, bề mặt là ngăn đường thăng tiến của con, thực chất là đang cố cứu anh ta một mạng, tiếc rằng người con này không chịu nghe lời mẹ, và tử trận ngay trong lần đầu làm đại tướng, còn liên luỵ đến rất nhiều tính mạng binh sĩ. Đúng là không ai hiểu con bằng cha mẹ.