I. Mở bài

      “Thơ là hiện thực, thơ là cuộc đời, thơ còn là thơ nữa” (Xuân Diệu). Thơ không chỉ phản ánh đời sống mà còn là nơi lắng đọng những rung động chân thành, những kí ức và ân tình sâu nặng của con người trước cuộc đời. Bằng tài năng nghệ thuật cùng trái tim giàu lòng biết ơn, Phùng Quán đã khắc họa một trang đời, một trang thơ, một trang kí ức đầy xúc động qua thi phẩm “Tạ”. Bài thơ không chỉ sâu sắc về nội dung mà còn đặc sắc về nghệ thuật.

II. Thân bài

1. Giới thiệu về tác giả và tác phẩm:

      Nhà thơ Phùng Quán (1932 -1995) quê ở Thừa Thiên - Huế. Phùng Quán có những tác phẩm nổi tiếng ở nhiều thể loại: tiểu thuyết, bút kí, thơ, trường ca. Cuộc đời thăng trầm của ông đã để lại những trang viết thấm đẫm máu lính trận và nhọc nhằn hơi thở mưu sinh. Những bài thơ của ông như được chiết ra từ nỗi đau của quê hương trong chiến tranh cùng sự lầm than của kiếp người nhưng vượt lên tất cả là tình yêu đất nước luôn bỏng cháy trong trái tim của một cựu binh.

       “Tạ” được đăng trên tạp chí Sông Hương năm (1987), tạp chí quê nhà của Phùng Quán. Bài thơ đi vào đề tài quen thuộc hình tượng người lính trở về sau chiến tranh nhưng mang vẻ đẹp riêng được thể hiện qua chủ đề khúc tri ân sâu nặng gửi tới quê hương, gia đình, đất nước, cả những khó khăn gian khổ và cuộc đời. Hình tượng trung tâm xuyên suốt bài thơ chính là hình tượng người lính. Nhan đề ngắn gọn mà hàm súc chỉ gồm hai âm tiết nhưng gói ghém sau đó là một tư thế, một tấm lòng khiêm cung, khiêm nhường của đứa con ngày trở về. 

2. Phân tích bài thơ

a. Nội dung

      a1. Nếu coi bài thơ là khúc hát tạ ơn thì giai điệu mở đầu cho khúc ca ấy chạm đến trái tim bạn đọc bằng những giai điệu vừa hồn nhiên, tươi tắn vừa nghẹn ngào, xúc động: 

Ngày ra trận
Tóc tôi còn để chỏm
Nay trở về
Đầu đã hoa râm...

      Biện pháp đối lập đã cho thấy hai khoảnh khắc khác nhau trong cuộc đời nhân vật trữ tình. Ngày ra đi tóc "còn để chỏm", còn là một cậu bé, theo tiếng gọi của Tổ quốc thiêng liêng, nơi những em thơ cũng hóa anh hùng, cậu bé ấy cũng gia nhập hàng ngũ những người đánh giặc với tất cả sự trong sáng của tuổi thơ. Sau ba mươi năm trường chinh, ngày trở về "tóc đã hoa râm", hoán dụ nghệ thuật, hình ảnh mái tóc cho thấy sự phôi pha của thời gian, sự già đi của cả một kiếp người. Sau những bom rơi đạn nổ, ngày trở về trong tư thế của một đứa con của quê hương đất nước. 

Quỳ rạp trán xuống đất làng
Con tạ...
Con tạ đất làng quê
Thấm đẫm máu bao anh hùng đã khuất
Không ngọn cỏ nào không long lanh nước mắt
Không lá cây nào không mặn chát gian lao!

       Điệp từ "tạ" vang lên như một âm hưởng xao xuyến. Cách xưng hô cho thấy hình ảnh nhỏ bé, tư thế khiêm nhường của đứa con với làng quê yêu dấu, với quê hương nghĩa tình, với đất nước anh hùng. Người thơ ấy "Quỳ rạp trán xuống đất làng" để tạ máu xương của những người ngã xuống, để tạ giọt nước mắt long lanh, để tạ những mặn chát gian lao. Không phải con nhìn về quê hương, con cúi đầu lạy tạ mà là "Quỳ rạp trán" để chạm đến đất quê, để chạm vào mạch nguồn của sự sống ... bằng tất cả những nâng niu, trân trọng, lòng thành kính của một người từng trải qua com go của trận chiến để giữ đất giữ làng.   

       a2. Ngô Thì Nhậm từng nhắn nhủ "Hãy xúc động hồn thơ cho ngọn bút có thần", Phùng Quán đã xúc động đến tận cùng để viết những vần thơ tri ân sâu sắc tận đáy lòng.

Con tạ ơn cha
Đã yêu đằm thắm mẹ con

Ca dao có câu:

Công cha như núi Thái Sơn

Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra

       Những đứa con thường biết ơn công ơn cha mẹ sinh thành dưỡng dục còn Phùng Quán lại biết ơn tình yêu chân thành, sâu sắc, da diết, mặn nồng mà người cha đáng kính đã dành trọn cho mẹ của mình. Hai tiếng "đằm thắm" nghe ngọt lịm đầu môi, tình cảm ngọt ngào của cha mẹ thật sự làm nhà thơ xúc động. Ý thơ thật đẹp, đáng trân trọng biết nhường nào! Thơ Phùng Quán luôn có những nhãn tự nghệ thuật, phút thăng hoa của tình người chân thành như thế. Nhà thơ cảm ơn người mẹ thân yêu đã hạ sinh con đúng lúc. 

Con tạ ơn mẹ
Đã sinh con đúng lúc
Con tạ trời
Tạ đất

      Biết bao tiếng lòng gửi gắm sau những vần thơ ngắn ngủi ấy! Một tấm lòng ghi nhớ giờ khắc mẹ sinh con ra, hẳn là một đứa con hiếu đạo, đứa con chí hiếu, thấu tỏ nỗi nhọc nhằn giờ khắc mẹ mang nặng đẻ đau. Nhà thơ còn tạ ơn người mẹ rộng lớn, đó là người mẹ của thiên nhiên Đã mưa thuận gió hoà đêm mẹ lên giường sinh cho sự chào đời được vuông tròn của đứa trẻ ấy. Lời thơ hòa quyện tấm lòng biết ơn giữa người mẹ của mình và người mẹ thiên nhiên tinh tế là thế. 

     a3. Tác giả còn biết ơn cả những thứ nhỏ bé, bình dị xung quanh và những khoảnh khắc nghèo khổ nhất của cuộc đời: 

Con tạ bà mụ vườn

Tạ lưỡi liềm cùn cắt rốn

Đã đỡ con ra đời
Vẹn toàn, sung sức...

Con tạ

Manh chiếu rách con nằm

Con tạ
Bát cơm nghèo mẹ con ăn

Lưỡi liềm cùn cắt rốn, bà mụ vườn, cái chiếu rách, miếng cơm nghèo ... nhưng nó đã đón nhận, chở che... Trong tư thế ngày trở về, người cựu binh ngoái đầu nhìn lại những năm tháng đã qua, những đói nghèo đã trải để không quên xuất phát điểm, để thấy rằng nhờ nó mà mình lớn lên "vẹn tròn, sung sức". Trong khó khăn để biết luyện rèn ý chí, trong đói khổ mà mài sắc tinh thần. Đó là tấm lòng của con người biết sống chân thật và sâu sắc! 

       a4. Người con của dân tộc giàu truyền thống văn hóa văn hiến đã biết ơn cả những giá trị văn hóa đó: 

Con tạ
Câu dân ca mẹ con hát....
Tất cả thành sữa ngọt
Nuôi con ngày trứng nước...

      Câu dân ca mẹ hát, lời ca dao mẹ ngân nga đã hóa thành sữa ngọt, nuôi con từ ngày trứng nước. Những làn điệu dân ca đã nuôi lớn đời sống tinh thần, nhà thơ biết ơn những làn điệu của quê hương xử sở. 

      a5. Một lần nữa, Phùng Quán biết ơn cơ hội được sống, được chiến đấu, được hòa mình vào cuộc chiến của nhân dân để một đất nước bên bờ sóng có ngày hòa bình, yên ấm và nên thơ, trữ tình mà nồng đượm. 

Để hôm nay con được sống
Được lớn khôn...
Được chiến đấu hết mình
Vì tự do của Tổ Quốc
Được ca hát hết mình
Tổ Quốc thành thơ!

Đất nước đã hóa thành thơ, thành nhạc, tác giả lại có thêm một niềm vui mới được ca hát hết mình cho đất nước lãng mạn và tươi đẹp, nhỏ bé nhưng bản lĩnh, khổ nhục nhưng vĩ đại ấy. 

b. Nghệ thuật 

      Bằng thể thơ tự do âm hưởng ngân vang như giọng hò quê hương xứ sở, nhịp điệu rộn ràng, vang vọng, lắng sâu có khi vút cao hào hùng mãnh liệt, hình ảnh thơ tinh tế, ngôn từ sống động xôn xao, biện pháp so sánh, hoán dụ, đối lập, đặc biệt là phép điệp "con tạ" vang lên nhiều lần vừa là cảm xúc chủ đạo, vừa là chủ đề bài thơ đã khắc tạc hình ảnh đứa con trong ngày trở về trọng đại ấy. Qua đó, người đọc gặp gỡ một nhân cách lớn trong đời và một trí tuệ sáng trong thơ!

3. Đánh giá

     Thơ viết về người lính có cả một viện bảo tàng nhưng “Tạ” vẫn giữ một vị trí danh dự trong viện bảo tàng ấy. "Tạ" là một bài thơ có sắc điệu riêng, xét ở mọi khía cạnh. Từ nhan đề ngắn gọn, đế tư thế người trở về rưng rưng tấm chân tình biết ơn đất làng quê, đấng sinh thành, khó khăn gian khổ, văn hóa quê hương xứ sở và vẻ đẹp đất nước thành thơ. Bài thơ không chỉ tiêu biểu cho phong cách nghệ thuật chiêm nghiệm sâu sắc, thấp đượm tình đất, tình người của Phùng Quán mà còn góp phần làm phong phú thơ ca viết về người lính thời hậu chiến. 

III. Kết luận

     Cái gì có trong đời thì mới có trong thơ "Người thơ phong vận như thơ ấy" (Hàn Mặc Tử), lẽ sống biết ơn trong bài thơ đã chạm đến chiều sâu nhận thức và trái tim của độc giả để mỗi chúng ta biết ơn những người sống quanh ta, biết ơn những việc đã xảy ra và biết ơn cả mỗi chỗ ta nằm, mỗi miếng ta ăn. Bởi vậy, với tôi, "Tạ" không chỉ là thơ mà còn là lẽ sống. Tôi thầm biết ơn nhà thơ Phùng Quán vì lẽ đó. 

HVPTTD