Em hãy phân tich, đánh giá nội dung và hình thức của truyện ngắn "Quà giáng sinh" của O. Henry

[...]

Ngày mai là lễ Giáng sinh mà trong túi chỉ vỏn vẹn một đồng tám mươi bảy xu để mua quà cho Jim. Suốt những tháng qua, nàng đã cố tiết kiệm từng xu một, vậy mà chỉ có được chừng ấy. Hai mươi đồng một tuần thì làm sao mà không thiếu trước hụt sau, dù nàng đã suy tính nát óc. Luôn luôn là như thế. Bây giờ chỉ còn một đồng tám mươi bảy xu để mua quà cho Jim. Ôi Jim của nàng. Nàng đã bỏ ra nhiều giờ đồng hồ, sung sướng suy nghĩ về món quà dành cho chàng. Một món quà đẹp, hiếm có, và thật giá trị - một món quà xứng hợp với sự trân trọng dành cho Jim.

Có một tấm gương lớn chạm trổ cầu kỳ treo giữa hai cửa sổ của căn phòng. Có lẽ bạn cũng từng thấy một tấm gương như thế trong một căn hộ cho thuê giá tám đồng mỗi tuần. Một người mảnh mai, bằng cách quan sát hình ảnh trong khuông gương thon dài, sẽ nhận rõ nhân dạng chính xác của mình. Della, dáng thanh mảnh, biết mình đẹp dường nào mỗi khi nàng soi gương.

Đột nhiên nàng rời khỏi khung cửa đến đứng trước gương. Mắt nàng sáng lên, nhưng chỉ trong hai mươi giây mặt nàng biến sắc, rồi nàng vội vã buông xõa mái tóc.

[...]

Bây giờ thì mái tóc kiều diễm của Della đang buông xõa, một dòng suối mơ dợn sóng lóng lánh ánh nâu vàng. Tóc dài chạm đến gối, trông giống như tấm áo choàng bao phủ thân hình Della. Nàng cuộn tóc lên, vội vàng và căng thẳng, rồi đứng lặng trong giây lát, những giọt nước mắt rơi trên chiếc thảm đỏ nhầu nhĩ.

Nàng chụp lấy chiếc áo khoác nâu cũ kỹ, và chiếc mũ nâu cũng cũ không kém. Chiếc váy tung tẩy và ánh mắt lấp lánh, nàng lao ra cửa, xuống cầu thang, rảo bước ra phố.

Nàng dừng trước một cửa hiệu với hàng chữ "Bà Sofronie. Có đủ kiểu tóc đẹp." Della đứng đó, cố trấn tĩnh mình. Người đàn bà to béo, da trắng bệch, mặt lạnh lùng, chẳng có nét nào giống thánh Sofronie.

"Bà muốn mua tóc của tôi?" Della hỏi.

"Tôi chuyên mua tóc," người đàn bà trả lời. "Lấy mũ ra để tôi xem tóc cô như thế nào."

Dòng suối nâu óng ả buông xõa. "Hai mươi đồng." Người đàn bà vừa nói vừa nhanh nhẹn nâng mái tóc lên xem.

"Trao tiền ngay cho tôi." Della nói.

Hai giờ đồng hồ kế tiếp là những phút giây bay bổng đối với Della. Hãy quên đi những ẩn dụ linh tinh. Nàng đang háo hức sục sạo khắp các cửa hàng để tìm một món quà cho Jim.

[...]

Hai mươi mốt đồng là số tiền nàng phải trả, rồi rảo bước về nhà với 87 xu trong túi. Tuyệt vời biết bao chiếc đồng hồ ấy, thế mà đôi khi Jim lặng lẽ nhìn ngắm nó đính với chiếc dây da sờn mòn thay vì sợi dây kim loại xinh xắn.

Nhưng khi về đến nhà, sự phấn khích nhường chỗ cho sự thận trọng và lý trí. Nàng lấy những ống cuốn tóc bằng kim loại, bật bếp ga, rồi vội vàng sửa chữa những thiệt hại gây ra do tính hào phóng được tiếp sức bởi tình yêu. Bạn thân mến, đó là một công việc nhọc nhằn đòi hỏi nhiều công sức, luôn là như thế.

Trong vòng bốn mươi phút, đầu nàng phủ đầy những lọn tóc nhỏ dính vào nhau khiến nàng trông giống như cậu học trò lêu lổng. Nàng chăm chú nhìn mình trong gương, rồi tự trách mình.

"Nếu Jim không giết mình," nàng thầm nhủ, "trước khi nhìn mình lần thứ hai, chàng sẽ nói em trông giống một ca viên trong hội chợ. Nhưng mình làm được gì – ôi, mình làm được gì khi chỉ có một đồng và tám mươi bảy xu."

Đúng bảy giờ, cà phê đã pha xong, chảo cũng đã bắc trên lò sẵn sàng cho món sườn rán.

[...]

Jim bước vào rồi khép cửa lại. Trông chàng gầy và bồn chồn. Khổ thân Jim, chỉ mới hăm hai mà đã oằn vai gánh nặng gia đình! Chiếc áo khoác đã cũ mèm mà chàng không có nổi một đôi găng tay.

Chàng dừng lại, đứng bất động như loài chó săn vừa đánh hơi được con mồi, chằm chằm nhìn Della. Không thể hiểu những biểu hiện trên mặt chàng, nó khiến nàng sợ hãi. Không phải là giận dữ, cũng không kinh ngạc, chẳng phải bất bình, lại càng không kinh hãi, không phải bất cứ loại cảm xúc nào nàng đang chờ đợi. Chỉ đơn giản là chàng nhìn nàng chòng chọc với nét mặt đầy bí ẩn.

Della lách mình khỏi bàn ăn đến bên chàng.

"Anh yêu, Jim," nàng bật khóc, "đừng nhìn em như thế nữa. Em đã cắt mái tóc và bán nó rồi, bởi vì em không thể sống nổi qua Giáng sinh mà không tặng anh một món quà. Tóc sẽ dài lại thôi – anh sẽ không bận tâm, phải không anh? Em buộc phải làm thế. Tóc em sẽ mọc dài rất nhanh. Này, Jim, chúc mừng Giáng sinh đi anh, chúng mình phải hạnh phúc. Anh biết không, có một món quà đẹp và xinh xắn biết bao dành cho anh."

"Em đã cắt mái tóc?" Jim đau đớn hỏi lại, như thể không chịu đựng nổi một sự thật phũ phàng.

"Em đã cắt và bán nó rồi," Della trả lời. "Anh không thích em như thế này sao? Em vẫn là em dù không còn mái tóc ấy, phải không anh?"

Jim ngó quanh phòng tìm kiếm.

"Em nói rằng mái tóc đã không còn?" Chàng hỏi lại, bộ tịch thật ngốc nghếch.

"Đừng tìm nó nữa," Della nói. "Em đã bán nó, em bảo anh rồi - đã bán rồi, không còn nữa."

"Bây giờ là đêm trước lễ Giáng sinh, anh ơi. Hãy dịu dàng với em, em bán nó vì anh. Có thể tóc trên đầu em đã được đếm cả rồi," nàng tiếp, giọng ấm áp thấm đẫm cảm xúc, "nhưng không ai có thể đếm được tình yêu em dành cho anh. Em dọn bữa nhé anh, Jim?"

Chợt bừng tỉnh, chàng ôm chầm Della. Hãy để riêng mười giây để chúng ta xem xét vấn đề này theo một hướng khác. Tám đồng một tuần hoặc một triệu một năm - có khác biệt gì không? [...]

Jim rút một gói nhỏ từ trong túi áo khoác, đặt lên bàn.

"Đừng hiểu lầm anh, Dell." Chàng nói. "Dù em cắt tóc, cạo đầu, hay tẩy gội như thế nào đi nữa anh cũng không bớt yêu em. Nhưng nếu em mở gói này ra, em sẽ hiểu tại sao."

Những ngón tay trắng ngần thăn thoắt tháo dây buộc và xé toạc giấy bọc. Một tiếng kêu thảng thốt đầy phấn khích và vui sướng. Rồi thì, than ôi! niềm háo hức đầy nữ tính ấy biến thành những giọt lệ đắng và tiếng khóc tỉ tê, thôi thúc chủ nhân căn hộ vội vàng an ủi nàng.

Đằng kia là những chiếc lược – một bộ lược, sắp xếp ngăn nắp, bộ lược này từ lâu Della vẫn khao khát mà chỉ có thể đứng nhìn chúng trong tủ kính trên đường Broadway. Những chiếc lược đồi mồi xinh xắn, viền bằng đá quý - để làm gì khi mái tóc đẹp không còn. Nàng biết, chúng là những chiếc lược đắt tiền nàng vẫn mơ ước dù biết chẳng bao giờ có được. Giờ đây, chúng thuộc về nàng, mái tóc lẽ ra được tô điểm bằng những món trang sức quý giá ấy thì nay đã không còn.

Nàng ôm chúng vào lòng, mắt nhòa lệ nàng ngước nhìn, mỉm cười nói khẽ: "Tóc em sẽ dài nhanh thôi, Jim ạ!"

Như con mèo nhỏ bị thương, Della vụt đứng lên và khóc rấm rức. 

Jim vẫn chưa thấy món quà xinh xắn dành cho chàng. Sợi dây bằng kim loại quý trên tay nàng xem như lấp lánh hơn như cố phản chiếu niềm vui rực rỡ từ tấm lòng chân thành của cô gái.

"Xem nó tuyệt không, Jim? Em đã sục sạo khắp thành phố để tìm ra nó. Chắc chắn anh sẽ phải nhìn ngắm nó cả trăm lần mỗi ngày. Đưa cho em chiếc đồng hồ của anh. Em muốn thấy nó đẹp biết chừng nào khi đính vào nó sợi dây xinh xắn nầy."

Thay vì làm theo yêu cầu của Della, Jim buông mình xuống chiếc sofa, hai tay ôm đầu, rồi mỉm cười.

"Della," chàng bảo, “hãy quên những món quà Giáng sinh của chúng ta, và hãy bình tĩnh. Chúng quá đẹp để sử dụng ngay bây giờ. Anh đã bán chiếc đồng hồ để có tiền mua cho em bộ lược. Thôi, bây giờ em nên chuẩn bị món sườn rán.” [...]
                                                                                                                               (Theo https://vi.wikisource.org)
Bài làm tham khảo

Có những câu chuyện khi đọc xong, ta thấy lòng mình như vừa được sưởi ấm bởi một đốm lửa nhỏ giữa đêm đông. "Quà Giáng sinh" của O. Henry chính là một đốm lửa như thế. Giữa nhịp sống hối hả của thành phố New York, tác giả đã khẽ mở cánh cửa vào một căn hộ cho thuê giá rẻ để chúng ta chứng kiến một điều kỳ diệu, một phép màu của những tâm hồn biết sống vì nhau để rồi ta nhận ra rằng, trong thế giới của tình yêu, sự hy sinh chưa bao giờ là mất mát, mà chính là lúc con người trở nên giàu có hơn bao giờ hết. Đó chính là thế giới nghệ thuật lấp lánh cả về nội dung lẫn hình tthức mà ta cùng khám phá ngay sau đây. 

O. Henry là một người kể chuyện nhân hậu, một bậc thầy của truyện ngắn Mỹ. Văn phong của ông là sự pha trộn giữa cái nhìn chân thực và lòng thương cảm sâu sắc dành cho những thân phận bé nhỏ. Ra đời vào năm 1905, khi xã hội Mỹ đang quay cuồng trong cơn lốc công nghiệp hóa, "Quà Giáng sinh" xuất hiện như một nốt lặng đầy nhân văn. Tác phẩm khẳng định rằng ngay cả trong sự thiếu thốn cùng cực, con người vẫn có thể trở nên cao thượng vô cùng nếu họ biết đặt hạnh phúc của người khác lên trên bản thân mình.

Tác phẩm xoay quanh câu chuyện về Della và Jim, một đôi vợ chồng trẻ rất nghèo. Để có tiền mua quà Giáng sinh cho chồng, Della đã bán đi mái tóc dài – niềm tự hào, niềm kiêu hãnh của nàng. Jim cũng bí mật bán đi chiếc đồng hồ gia truyền để mua cho vợ bộ lược đắt giá. Họ hồi hộp chờ đợi giây phút trao quà cho nhau nhưng... mái tóc của nàng đã được cắt cụt và chiếc đồng hồ của chàng đã được bán đi... Câu chuyện kết thúc bằng chi tiết hai vợ chồng nhất trí cất đi hai món quà đáng yêu để cùng nhau ngồi xuống ăn tối. 

 "Mỗi tác phẩm văn học hay là một phát minh về hình thức và một khám phá về nội dung" (L. Leonop). O. Henry đã đưa đến nội dung vừa hiện thực vừa rất đỗi nhân văn. Trước hết, tác phẩm tập trung khắc họa cái nghèo và sự phản kháng của lòng tự trọng. Lật mở những trang đầu, ta bắt gặp một con số khô khốc lặp đi lặp lại: "Một đồng tám mươi bảy xu". O. Henry đã dùng nó như một nốt nhạc trầm buồn để mở đầu bài ca về cái nghèo. Cái nghèo không chỉ nằm ở số tiền ít ỏi, mà hiện diện trong từng ngóc ngách căn phòng: chiếc ghế sofa cũ kỹ, cái hòm thư không nhét vừa lá thư nào, và chiếc gương nhỏ hẹp đến mức người soi chỉ thấy được từng phần nhân dạng của mình.

Tuy nhiên, giá trị của tác phẩm nằm ở chỗ con người không cam chịu cái nghèo làm tha hóa tâm hồn. Della đã "tiết kiệm từng xu một" bằng cách mặc cả với những người bán hàng cho đến khi "má đỏ bừng lên vì xấu hổ". Nỗi xấu hổ ấy chính là sự phản kháng của lòng tự trọng trước sự nghiệt ngã của đồng tiền. Nàng không khóc vì đói, nàng khóc vì không đủ tiền mua một món quà phù hợp với tình yêu và nhân phẩm của Jim. Ở đây, quà tặng là hiện thân của sự trân quý nhân phẩm người khác.

Bên cạnh đó, tác phẩm ngợi ca vẻ đẹp của sự hy sinh cho người mình yêu và vẻ đẹp của tình yêu chân chính. Trong căn hộ nghèo nàn ấy có hai báu vật: mái tóc của Della và chiếc đồng hồ của Jim. Tác giả đã dùng những lời văn hoa mỹ nhất để miêu tả chúng: mái tóc Della như "dòng suối mơ dợn sóng", còn chiếc đồng hồ của Jim khiến cả "vua Solomon cũng phải ghen tị". Hành động bán đi báu vật là điểm nút cao trào của lòng vị tha. Della nhìn mình trong gương, mắt nàng "sáng lên" nhưng gương mặt "biến sắc". Đó là khoảnh khắc đấu tranh tâm lý mãnh liệt giữa cái tôi cá nhân (vẻ đẹp mái tóc) và cái tôi vì người khác (tình yêu cho Jim). Khi dòng suối nâu ấy rụng xuống dưới tay bà Sofronie, Della không chỉ bán tóc, nàng đang bán đi niềm tự hào nữ tính của mình. Ngược lại, Jim bán đi chiếc đồng hồ – sợi dây liên kết duy nhất với cha và ông nội - để đổi lấy bộ lược cho vợ. Sự hy sinh của họ là sự hy sinh cao đẹp: họ cho đi cái mình yêu nhất để nhận về niềm vui cho người mình yêu nhất. Đây chính là bản chất của tình yêu chân chính.

Để ngợi ca tình yêu chân chính, nhà văn đã có sự khám phá về hình thức. O. Henry đã xây dựng một cốt truyện đơn giản. Ngôi kể thứ ba. Lời thoại cũng ngắn gọn và giản đơn. Toàn bộ truyện ngắn diễn ra trong một thời gian ngắn ngủi "còn một ngày nữa là đến giáng sinh" và tập trung nhiều nhất vào buổi tối trước ngày giáng sinh. Không gian bó hẹp trong phòng nhỏ hẹp của hai vợ chồng. Dường như tác giả muốn dồn tụ ngòi bút để tạo dựng một tình huống truyện độc đáo, trớ trêu, hấp dẫn và giàu kịch tính với những bước ngoặt bất ngờ. Tính chất bất ngờ được duy trì liên tục qua hàng loạt chi tiết bắt đầu từ khi Della quyết định bán đi mái tóc quý giá của mình cho đến khi họ cùng cất hai món quà đi và ngồi xuống ăn tối. Sự trớ trêu của tình huống nằm ở chỗ: cả hai đều đã bán đi thứ quý giá nhất của cá nhân mình để có thể tặng cho người kia một món quà hết sức giá trị (cả về độ đắt tiền, về tính thiết thực, cũng như về niềm vui tinh thần) nhưng cuối cùng, hai món quà giá trị đó lại trở thành “vô giá trị” vào chính thời điểm họ trao tặng quà cho nhau. Tình huống trớ trêu đã được tháo gỡ bởi hành động mà họ cùng thống nhất: cất đi cả hai món quà, và cùng ngồi ăn tối trong tình yêu thương.

Nghệ thuật khắc họa tâm lý nhân vật trong "Quà Giáng sinh" được O. Henry thể hiện một cách tinh tế qua những "đợt sóng" tâm trạng. Với Della, tâm lý nàng hiện lên qua sự biến chuyển kịch tính: đôi mắt "sáng lên" đầy quyết đoán rồi nhanh chóng "biến sắc" đau xót, lột tả sự giằng xé mãnh liệt giữa sự hy sinh cao thượng và nỗi niềm tiếc nuối niềm kiêu hãnh của đời mình. Những hành động cuộn tóc "vội vàng và căng thẳng" cùng giọt nước mắt rơi trên tấm thảm cũ là minh chứng cho một trái tim giàu tình yêu thương. Ngược lại, thế giới nội tâm của Jim lại được tái hiện qua sự "bất động" và ánh nhìn chằm chằm đầy bí ẩn, sự im lặng của Jim chính là sự nén lại của nỗi xót xa trớ trêu, để rồi cuối cùng trở thành sự thấu cảm và yêu thương.  

Nhà văn Nguyên Ngọc từng chia sẻ: "Truyện có thể có cốt truyện, có thể không có cốt truyện, nhưng không thể nghèo chi tiết. Nếu thế truyện sẽ như nước lã". O. Henry đã xây dựng chi tiết nghệ thuật giàu tính biểu tượng. Chiếc lược và sợi dây đồng hồ là hai chi tiết mang tính biểu tượng cao. Bộ lược đại diện cho vẻ đẹp lộng lẫy mà Della hằng mơ ước. Sợi dây đồng hồ đại diện cho sự vững chãi, bền bỉ và giá trị thời gian. Khi chúng trở nên vô nghĩa về mặt công năng, chúng lại trở thành biểu tượng cho sự thông thái của những tâm hồn cao thượng. O. Henry đã kết luận: "Trong số những người tặng quà, hai người này là thông thái nhất". Bởi họ hiểu rằng vật chất có thể mất đi, nhưng sự hy sinh vì nhau sẽ còn mãi.

Về ngôn ngữ và giọng điệu, ta thấy giọng văn của O. Henry có sự pha trộn giữa sự xót xa của hiện thực và cái nhìn lạc quan của chủ nghĩa nhân đạo. Ông thường xuyên "phá vỡ bức tường" để trò chuyện cùng độc giả: "Bạn thân mến, đó là một công việc nhọc nhằn..." . Cách viết này làm xóa nhòa khoảng cách giữa tác giả, nhân vật và người đọc, khiến câu chuyện giống như một lời tâm tình ấm áp bên lò sưởi đêm Giáng sinh.

Kết thúc truyện là đoạn văn đắt giá nhất, kết tinh toàn bộ tư tưởng của tác phẩm. Khi Jim nói: "Anh đã bán chiếc đồng hồ để có tiền mua cho em bộ lược", câu chuyện không kết thúc bằng một tiếng thở dài đau khổ, mà bằng một lời mời bình thản: "Thôi, bây giờ em nên chuẩn bị món sườn rán". Đây là một cái kết giàu chất triết lý. Nó cho thấy tình yêu của họ đã vượt ngưỡng của sự sở hữu vật chất. Họ không tiếc nuối mái tóc hay chiếc đồng hồ, bởi thứ họ nhận được lớn lao hơn nhiều, tình yêu của người mình yêu. 

Không chỉ vậy, câu chuyện về đôi vợ chồng nghèo ở New York làm ta chợt nhớ đến những thân phận trong văn học Việt Nam. Đó là Tràng và thị trong "Vợ nhặt" của Kim Lân. Giữa cái đói quay quắt, họ vẫn dắt díu nhau về, cùng ăn bát cháo cám đắng chát để thắp lên hy vọng về một mái ấm. Hay đó là sự hy sinh của cụ Bơ-men trong "Chiếc lá cuối cùng" của chính O. Henry – người đã dùng mạng sống để vẽ nên một "kiệt tác" hy vọng cho cô gái trẻ. Dù ở đâu, trong hoàn cảnh nào, lòng tốt và sự hy sinh vẫn cứu rỗi con người khỏi sự cô độc và khô héo của tâm hồn.

Với nội dung và hình thức độc đáo, "Quà giáng sinh" đã được nhiều lần tái sinh dưới góc nhìn của điện ảnh, xuất hiện ở trường học và kể đi kể lại dưới nhiều dạng thức khác nhau. Tác phẩm để lại trong lòng ta dư vị của một chén trà ấm giữa đêm đông – có chút đắng cay của thực tại nhưng dư vị lại ngọt ngào, ấm áp. Đó chính là sức mạnh của văn học chân chính, thứ sức mạnh có thể biến những đồng xu lẻ trở thành vàng ròng của tâm hồn.